Een klein mannetje met een klein potloodje (40 jaar VARA)

zou 'de massa' iets nieuws zijn. Iets dat er vroeger niet is geweest. Iets dat kenmerkend is voor onze tijd. Maar dat is een misverstand.

Er heeft altijd een massa bestaan, zeker gedurende de laatste eeuwen waarin de opkomst en groei van de kapitalistische produktiewijze valt, die de massa van industrie-arbeiders in 't leven heeft geroepen.

Trouwens in het verleden speelde die massa menig keer een min of meer beslissende rol. Eén voorbeeld. De Franse revolutie van eind 1700 was de grootscheepse strijd van een betrekkelijk kleine groep tegen de toen heersende machten van koningschap en geestelijkheid. Die groep der burgers was: de bourgeoisie. Het was de strijd om emancipatie van 'de derde stand', zoals die groep wordt aangeduid.

Ook toen, ten tijde van de Franse revolutie, bestond er een massa. Zij was vormloos. Het voornaamste kenmerk van die massa, was dat zij geen eigen karakter bezat. Die massa had dan ook geen rechten. Zij had zelfs nog geen besef, dat zij ooit aanspraak op rechten zou kunnen doen gelden. Zij was wat in de romans werd genoemd 'het grauw van Parijs'. Tijdens de revolutie deed zij voor de derde stand het vuile werk. Later leverde ze het kanonnenvoer voor de dienstplichtige 'volkslegers' van Napoleon. Toen die massa het vuile werk had opgeknapt, werd ze naar haar krotten teruggestuurd. Onmondig, zonder verlangen naar een ander lot. Zij was de groep waaruit in de loop van de jaren achttienhonderd het rechteloze industriële proletariaat is gegroeid, slovend in eindeloze arbeidsdagen, geduldig weerzinwekkende kinderarbeid verdragend en voor zijn 'vertier' verslaafd aan de goedkope alcohol. De 'kleine mannetjes zonder potloodje', de massa zonder stemrecht.

Het verschil tussen vroeger en nu is: die massa heeft in onze tijd zelfbewustzijn verworven. Er ontbreekt nog heel wat voordat men dit zelfbewustzijn volgroeid kan noemen. Zij heeft het niet cadeau gekregen. Het is ook niet uit de hemel komen neerdalen. Zij is met vaak bovenmenselijke offers van een vormloze massa gegroeid tot een echte 'vierde stand'. Met een eigen karakter. Met idealen op cultureel, politiek en maatschappelijk terrein. Met de wil om 'alles' zelf te doen.

Dat is niet slechts een verworvenheid van het socialistische deel van die vierde stand. Arbeiders van protestantsen en katholieken huize zijn, andere wegen gaande, tot dezelfde slotsom gekomen, die men in één zin kan samenvatten: de massa, de vierde stand wil op elk terrein van

133