Een klein mannetje met een klein potloodje (40 jaar VARA)

tige ademhaling tot nieuw leven wekken. Betekent dit, dat de vara een verschijnsel is, aan een of twee generaties gebonden, en verder niets?

Het gezegde luidt weliswaar: het leven begint bij veertig. Maar dat wil niet zeggen, dat er voor de vara, die in 1965 veertig jaar oud is, 'vanzelfsprekend' nog eens veertig of meer jaren zullen zijn weggelegd. Vraag mij niet hoe de var a zal zijn op het tachtigjarig jubileum, als ze 't haalt. Dat weet geen sterveling.

Laat ons, beseffend het menselijk onvermogen om de toekomst te kunnen zien, toch proberen een stuk of wat van de hierboven opgeworpen vragen nader te bekijken.

Radio en televisie behoren tot de massa-media. Er zijn meer van zulke media. De pers, in het bijzonder de goedkope op sensatie beluste pers. Boeken, vooral de flodder-edities, beeldromans en dergelijke, die de Engelsen 'pulp literature' noemen, letterkunde per kilo. De grammofoonplaat. De film. Al deze middelen van communicatie kan men zich niet denken zonder een 'massa', die daadwerkelijk hun invloed ondergaat en van haar kant het peil beïnvloedt, helaas niet altijd in verheffende geest.

De massa speelt in veel beschouwingen tegenwoordig een grote rol. Men kent het woord: massificatie, dat wil zeggen: het steeds meer tot massa worden van individuele personen.

Een deel van de jeugd bij voorbeeld voelt kennelijk behoefte de eigen persoonlijkheid te doen ondergaan in een jeugdmassa, eender gekleed, eender gekapt en met een eigen woordkeus.

Er is ook een massificatie van volwassenen. Een volwassen arbeider dreigt in een grote fabriek 'een nummer' te worden. Arbeiders voelen zich pas 'mens' worden als ze 'aan de bazen-wereld ontsnapt' in hun voetbalclub, de klaverjasclub, hun woningbouwvereniging of iets dergelijks, 'zich zelf' kunnen zijn. Die arbeiders verzetten zich in dat clubwerk tegen massificatie. Maar de massificatie gaat verder, omdat zij behoort bij onze tijd, dat wil zeggen bij de maatschappij waarin wij leven.

De massa bestaat niet alleen uit arbeiders, zij omvat vrijwel het gehele volk. In die grote massa zijn 'kleinere massa's', groepen e.d. De wijze waarop zo'n massa zich gedraagt vormt tegenwoordig een belangrijk hoofdstuk in vele studies. Zo kan de indruk ontstaan, als

132