Die-en-die is er nòg ...

liegen, de Jood was altijd schuldig. Maar het was kenmerkend voor Wolf's natuur, dat hij ook tijdens de bezetting halsstarrig weigerde zich ergens bij te laten indelen. Als zijn vrienden uit het verzet hem aanraadden zich een beetje op de achtergrond te houden, juist omdat hij Jood was, zei hij bits:

״Ik laat me ook door jullie niet in een geestelijk ghetto indelen . . . jullie vijand is mijn vijand, uitzonderingen erken ik niet."

Hij en Mirjam weigerden trouwens een ster te dragen. Door een dom toeval zijn ze allebei gepakt en in de Hollandse Schouwburg terecht gekomen. Maar ze boften toch nog. De Duitsers hadden geen vermoeden, dat ze twee illegalen gearresteerd hadden. Men weet nooit welke krachten in een mensenziel boven komen, wanneer grote gevaren dreigen. Misschien had Wolf toch iets in zich van een onverschrokken avonturier. Maar het zou best kunnen zijn, dat hij zich innerlijk in de Hollandse Schouwburg in het geheel niet kon voegen in het grote geheel der andere Joden, die wachtten op het transport naar onbekende verten. Hoe het ook zij, hij behoorde tot de weinige gevangenen, die van de aanvang af zonnen op middelen om te ontsnappen. Hij en Mirjam, want hij was vast besloten niet alleen te vluchten. En wonderlijk genoeg, h e m is die ontsnapping gelukt. Hem, de hopeloos-onpractische, onhandige man. Met behulp van een bewaker wisten hij en zijn vrouw via het dak de vrijheid te bereiken. Door duizend mirakels hebben die twee kans gezien de bezettingstijd te overleven. Hun zoontje, Sacco, was door vrienden in de buurt van Amersfoort in veiligheid gebracht. Die voegde zich weer bij het tweetal. Toen de bevrijding al vier weken oud was, liepen Wolf en

184