Die-en-die is er nòg ...

Zo'n ghetto heeft in de stad nooit bestaan. Nu ja, er is een buurt, die in overwegende mate door Joden werd bewoond. Daarvoor kon iedereen de historische verklaring in elk geschiedenisboek vinden. Maar het karakter van die stadswijk was in de loop der jaren veranderd. Joden woonden overal in de stad. In Zuid, in West, aan de overkant van het IJ, in Oost. Typische sensationele overdrijving van Wolf, dat ghetto. ״Er is ook een geestelijk ghetto," hield Wolf vol, ״daar wens ik me aan te ontworstelen."

Die zin over een geestelijk ghetto had hij eens ergens gelezen, ik geloof bij Herman Heijermans. Wolf las niet veel boeken. De Tolstoiaanse drang naar verbetering der wereld had hem niet geïnfecteerd. Maar er waren een paar zinnen, die hij uit boeken had opgepikt, en die hij hardnekkig vasthield als dogma's in een filosofie, die overigens vrij primitief was. Dat geestelijke ghetto was er een van. In dat nieuwe huis van hem en Mirjam mocht niets aan dat ghetto herinneren. Zij waren ontsnapt.

Omdat het leven vol ironie zit, botste deze theorie het eerst op de practijk, juist toen die twee mensen trouwden. Zijn familie en haar familie hadden de toebereidselen voor het huwelijk met belangstelling gadegeslagen. Misschien vonden de oude luidjes de keuze van het meubilair wat ongewoon, en ik heb meer dan een sterk vermoeden, dat zij de kleuren van gordijnen en aardewerk beslist afgrijselijk vonden, maar ze waren verstandig genoeg om te beseffen, dat jonge stelletjes een andere smaak hebben dan hun ouders. Toen vroeg Wolf's moeder op een avond:

״Gaan jullie alleen op het stadhuis trouwen. Of ook in de synagoge?"

174