De Centrale, Vijftig jaar arbeiders-levensverzekering

Wonderlijke ervaringen kan men bij deze opsporingsarbeid soms opdoen. In 1940 voerde het Internationaal Instituut uitvoerige besprekingen met de vroegere secretaris der Socialistische Internationale, Friedrich Adler. Belangrijke archieven, die in zijn bezit waren, moesten over de grens. Naar Frankrijk? Maar (de oorlog was reeds uitgebroken, de Duitse inval in Nederland lag nog in de nabije toekomst) naar Frankrijk mochten slechts drukwerken in de Franse taal worden gezonden.

Het Internationaal Instituut echter kreeg, als hoge uitzondering, verlof, honderden kisten met drukwerken in een andere taal dan Frans over de grens te zenden. Het archief van Friedrich Adler werd dus verzonden - het kwam niet verder dan Brussel. Daar werd het in een huis opgeslagen.

Gedurende de bezetting van België hebben de Duitsers dit huis volkomen leeggehaald. Nadat België was bevrijd, onderzocht een Belgische socialist dit huis en ontdekte, dat wonderlijk genoeg de bezetters nooit de zolders hadden bekeken. Daar lag het archief. Het berust thans in Amsterdam, in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.

Zo komen de verdwaalde archieven langzaam maar zeker weer thuis. Verliezen worden ingehaald, ontbrekende gedeelten worden aangevuld.

Dit dan is de romantische geschiedenis van een bibliotheek, die haar belangrijk wetenschappelijk werk kon verrichten dank zij bedragen, die door een kil-zakelijk levensverzekeringsbedrijf uit zijn winsten werden uitgekeerd.

Men zegt, dat wij leven in de eeuw van de gewone man. Het is een andere manier om uit te spreken, dat in onze tijd de eerbiediging van de menselijke persoonlijkheid meer en meer naar de voorgrond dringt bij het streven naar een maatschappij met meer gerechtigheid. Maar dan de menselijke persoonlijkheid van iedereen, van de hoogge-plaatsten en de nederigen, van de rijken en de armen.

In de wereld van het verleden was een betrekkelijk kleine groep

234