De Centrale, Vijftig jaar arbeiders-levensverzekering

der Cigaretten' gelukte het mevrouw Adama van Scheltema echter de onogelijke papierhoop en de kisten die niet waren geschonden, weer onder het eigen dak van het Instituut te krijgen.

Het reusachtige krantenarchief was toen nog zoek, maar later werd een deel daarvan in Klagenfurth in Oostenrijk teruggevonden; 35% van het oude archief is echter verloren gegaan.

Het archief van de Sociaal Democratische Arbeiders Partij in Nederland (S.D.A.P.) was tot het jaar 1914 geordend; nog zes jaren moesten gecatalogiseerd worden. Mevrouw Adama van Scheltema wilde dit archief tijdig naar Engeland en in veiligheid brengen, maar de gebeurtenissen waren sneller dan de besluitvaardigheid der mensen, die het definitieve 'ga je gang maar' moesten uitspreken.

Het gevolg is, dat het Internationaal Instituut al sinds jaren op zoek is naar 361 kisten, waarin het archief van de S.D.A.P. opgeborgen is. Waar zijn die kisten gebleven?

De Duitsers hebben het archief niet vernield; dat staat onomstotelijk vast. De kisten zijn tijdens de bezetting naar Silezië gevoerd en daar in de kelders van een groot kasteel ondergebracht. Maar toen de geallieerde troepen Oost Europa bevrijdden, geraakte het archief van de S.D.A.P. in Poolse handen.

In 1948 kreeg het Internationaal Instituut een brief van de Universiteit in Krakau, waarin werd medegedeeld, dat op een of andere manier, een groot aantal kisten met uit Nederland afkomstige documenten in het bezit van die Universiteit waren geraakt. Vermoedelijk bevatten deze kisten het archief van de S.D.A.P.; dat kan men uit enkele bijzonderheden afleiden. Maar duizend-en-één pogingen om deze kisten naar Nederland terug te krijgen, zijn mislukt door de ontwikkeling der politieke verhoudingen in de wereld.

Bestond sinds 193 3 tot 1940 een groot deel van het werk van het Instituut in het redden van bibliotheken, verzamelingen en archieven - thans wordt de aandacht voor een deel in beslag genomen door pogingen om eigen bezit terug te vinden, en vervolgens de 'bewaarders' zover te krijgen, dat zij hun onrechtmatig bezit naar Amsterdam terug zenden.

233