De Centrale, Vijftig jaar arbeiders-levensverzekering

Hij vertelde hun, dat de statuten van deze verzekeringsmaatschappij de bepaling bevatten, dat uit de winst zekere bedragen konden worden vrijgemaakt om daarmee algemeen culturele belangen te dienen, waaronder naar zijn mening ook kon worden gerekend het aankopen van de bibliotheek van de Bund.

Noch mevrouw Scheltema, noch prof. Posthumus, hadden ooit van Nehemia de Lieme gehoord, laat staan van de mogelijkheden, die de statuten van De Centrale boden tot optreden op cultureel terrein. Het was J. F. Ankersmit die de kennismaking tussen het drietal tot stand bracht, een kennismaking, die later zou blijken zeer rijke vruchten te dragen. Want De Lieme stelde onmiddellijk in deze bibliotheek van de Bund groot belang. Hierbij speelde ongetwijfeld ook een rol de omstandigheid, dat de Bund een typisch Joodse organisatie was, die weliswaar in tegenstelling tot de opvatting van De Lieme anti-zionistische trekken vertoonde, maar die toch kon gelden als het centrum niet alleen van socialistische, maar ook van Joodse activiteit op politiek en cultureel terrein in het Oosten van Europa.

De Lieme beloofde zijn Raad van Commissarissen een voorstel te doen de bibliotheek aan te kopen en enkele weken later kreeg hij van dat college de toestemming tot deze transactie over te gaan.

Met de aankoop van de bibliotheek van de Bund begon eigenlijk de geschiedenis van het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis. Immers, enkele weken nadat het archief van de Bund in Nederland was gearriveerd, ontbood De Lieme prof. Posthumus en maakte hem deelgenoot van een groot plan, dat in zijn brein was ontstaan.

De jaren, onmiddellijk volgende op het fatale jaar 1933 toen Hitier in Duitsland de macht veroverde, vormden de tijd waarin voortdurend bibliotheken moesten worden gered. In Duitsland woedde de terreur in schrikwekkende hevigheid. Op de vurige brandstapels, door de cultuurdragers van het nationaal-socialisme opgericht, werden kostbare verzamelingen boeken geworpen. Vooraanstaande personen uit het economische, sociale en politieke leven vluchtten in allerijl uit hun vaderland en lieten kostbare bibliotheken, handschriften e.d. onbeheerd achter.

227