De Centrale, Vijftig jaar arbeiders-levensverzekering

Na de revolutionnaire beweging in Polen, die op het einde van de eerste wereldoorlog volgde, was het archief van deze Bund uit Warschau weggevoerd en op een of andere wijze in Berlijn terechtgekomen. Daar had het gedurende enkele jaren vergeten op een zolder gelegen. Maar toen in 1932 de vloedgolf van het nationaal-socialisme begon op te komen, werd het nodig geoordeeld dit archief in veiligheid te brengen. Men vreesde terecht, dat het namen en gegevens zou bevatten omtrent personen, die onder de vervolgingen van het naziregiem zouden lijden, indien de mannen van Hitier kennis zouden krijgen van hun gedragingen in de afgelopen jaren. Daarom werd in 1932 het archief hals over kop uit Berlijn weggevoerd. Het stond in een Parijs pakhuis opgeslagen in zakken en kisten, en was te koop voor elkeen of elk instituut, dat zich de zorg voor deze waardevolle verzameling zou willen aantrekken. Mevrouw A. Adama van Scheltema-Klccfstra, die voor de bibliotheek van prof. Posthumus op de internationale boeken- en archievenmarkt inkopen deed, kwam in aanraking met de vertegenwoordigers van de Polnische Bund, die haar de catalogus heten zien. Dat was omstreeks 1934. In Duitsland was Hitier al aan het bewind en men prees zich gelukkig, dat deze bibliotheek in elk geval uit de klauwen der nazi's was gered.

Om het archief te kopen was een bedrag van ƒ 8000,— nodig. Nederland bevond zich toen in de nawerking van de grote economische crisis. De mensen, die voorheen grote of kleine bedragen beschikbaar hadden gesteld om aankopen voor het Nederlands Eco-nomisch-Historisch Archief mogelijk te maken, hadden uiteraard op dat ogenblik niet zulke bedragen beschikbaar. Het zag er naar uit, dat dit archief hetzij waardeloos in het pakhuis in Parijs zou blijven liggen, dan wel dat het de weg zou gaan, die zoveel belangrijke verzamelingen voorheen waren gegaan, nl. naar het Marx-Engels Instituut in Moskou.

Het was in die tijd, dat de toenmalige hoofdredacteur van 'Het Volk', J. F. Ankersmit, aan mevrouw Adama van Scheltema en prof. Posthumus de naam noemde van Nehemia de Lieme, de directeur van De Centrale Arbeiders Levensverzekerings- en Depositobank.

226