Twaalf burgemeesters, 500 jaar Amsterdam (met Fred. Thomas)

NICOLAAS CORNELISZ. WITSEN 171

gevolgen der onderdrukking. Afgesloten van de wereld buiten hun eigen enge gebied, leefden de Hugenoten in angst en vreze. Op bevel van den koning brachten sluwe agenten verhalen in omloop, kwansuis afkomstig van Hugenoten, die den weg naar het buitenland hadden gevonden — verhalen, die berichtten van de onvriendelijke, ja onmenselijke ontvangst, die het buitenland anderen vluchtelingen had bereid. En zo groot waren de folteringen, die deze mensen moesten verduren, dat nochtans jaar-in jaar-uit duizenden den moeilijken gevaarvollen tocht waagden door Frankrijk naar de kusten of naar de Noorder־ grenzen om vandaar den weg te zoeken naar een der ,,Herbergen van God's vluchtende gemeente."

De Franse gezantschappen waren in die dagen haarden van spionnage. Wanneer vluchtelingen den veiligen bodem van de gastvrije landen hadden bereikt, bespiedden de agenten van den Zonnekoning de slachtoffers, noteerden namen en bijzonderheden — en weken later moest een achtergebleven familielid dan boeten voor de vrijheid, die den gevluchten ten deel was gevallen. De schattingen van het aantal Fransen, dat in het einde van de zeventiende eeuw veiliger oorden opzocht, variëren van 200.000 tot 2.000.000. Als de vorst de rivieren in het Noorden met een ijskorst bedekte, trokken zij bij honderdtallen over de stromen naar de Nederlanden; vijftigduizend zetten voet aan land in Engeland. Vermomd als ezeldrijvers, reizende kooplieden, marskramers, circusklanten en ruwe gasten, bereikten ze de schepen, die hen over de zeeën naar andere landen brachten — zo duurde de uittocht; en het gerucht van den jammer dezer mensen vervulde de ganse beschaafde wereld van dien tijd. De volkswoede trachtte zich in deze landen te uiten door aanvallen op Katholieken en op hun heilige bezittingen; de overheid nam aanstonds de krachtigste maatregelen, wijl, naar zij getuigde, allen, die in deze gewesten woonden, recht hadden op de verdraagzaamheid, die men voor zich zelve opeiste.