Joodse traditie als permanent leren

zag? En in het verlengde hiervan de vraag: Hoe staat het met het communicatief gezag van de bovenstaande PL-hermeneutiek en PL-heuristiek in gemeenschappen met een heel ander wereld- en mensbeeld dan het joodse en met hele andere opvattingen over traditie en gezag? Op deze beide vragen is nu nog geen antwoord te geven. Het eventuele communicatieve gezag van de stellingen en de PL-hermeneutiek en -heuristiek zal nog moeten blijken. Wel meen ik nu al met communicatief gezag te kunnen zeggen, dat elke PL-filosofie die geen aandacht aan de Torah besteedt en niets van haar wil leren armer is dan een PL-filosofie die beide wel doet. Ik ken geen enkel voorbeeld ('case') van PL waarin zoveel op permanent leren toegespitste ervaring en levenswijsheid is verwerkt als de joodse traditie

Individuele leereffecten: een verwaarloosde onderwijsdoelstelling. Het belang van persoonlijk leren (zie a), van individuele leerervaringen, wordt in het huidige onderwijs op de meeste scholen, hogescholen en universiteiten te weinig ingezien:

'In âlle leerprocessen leren wij ook onszelf kennen: onze zwakke en sterke punten, onze eigenaardigheden, onze grenzen en onze mogelijkheden. Die leereffecten zijn uiterst belangrijk. Niemand zal

dat ontkennen -- maar zij worden zelden of nooit 7

meegeteld'.

Individuele leereffecten worden zelden of nooit tot de onderwijsdoelstellingen gerekend. Kennelijk houden degenen, die onderwijsdoelstellingen plegen te expliciteren, te weinig rekening met de individuele leerlingen en met het eigene van elke leerling. De remedie tegen dit niet meetellen van deze voor de individuele leerling zo belangrijke leerdoelen ligt voor de hand: laten leraar en leerling gezamenlijk onderwijsdoelstellingen (her)formuleren en laten ze het er in onderling overleg over eens worden welke wenselijk geachte leereffecten bij de leerling door hen beiden nagestreefd zullen worden (vgl. deel 1, par. 3. 6). Ook in het formuleren van onderwijsdoel stellingen behoren leraar en leerling partners te zijn. Aangezien volgens de joodse traditie een leerling ook leraar moet zijn (vgl. III. 4. 1 en de punten f en g hieronder), moet hij zijn weten ook overdragen. Wie geleerd heeft (is) behoort zijn kennis met ande-