Joodse traditie als permanent leren

239.

praktisch werk van allerlei aard is voor een groot deel onpersoonlijk. Daarover heb ik het nu niet; ik wil alleen iets zeggen over de vruchten van de leerling-leermeester-relatie zoals ik die bij mijn leermeesters heb gehad en zoals tientallen van mijn leerlingen die bij mij hebben gehad. In die relatie heeft hooguit 5% van de lering te maken met het vak in engere zin. De overige 95% bestaat uit zulke dingen als:

— leren analyseren van een probleem;

— leren formuleren van problemen - in goed Nederlands, 'leren schrijven' ;

— leren objectiviteit te betrachten;

— leren omgaan en eerlijk leren leven met al die onzekerheden die zoveel karakteristieker voor de wetenschapsbeoefening zijn dan de zogezegde zekerheden van de wetenschap;

— leren onderscheiden: tussen goed en slecht wetenschappelijk werk, tussen grote ideeën en waardeloze meningen, tussen wetenschapsmensen en vakbeoefenaars van formaat enerzijds, en meelopers en producenten van kleingoed anderzijds;

— kortom, leren onderscheiden van kwaliteit, in wetenschappelijk werk, onderwijs en menselijke bekwaamheden;

— leren inzien dat 99 van de 100 ideeën die je zelf produceert, al door anderen eerder geproduceerd zijn, en beter verwerkt en beter geformuleerd dan je het zelf ooit zult kunnen;

— leren opzoeken, lezen en begrijpen van die anderen, en leren die anderen te citeren - in plaats van het eigenwij s -'creatief ', in je eigen woorden te willen zeggen, als ging het om een schoolopstel.

Tenslotte: leren hanteren van de fatsoenlijke, democratische manieren van communicatie, discussie, theorievorming, uitwisseling van

25

gegevens, zoals die in de wetenschappelijke wereld heersen'. Het 'shimmush hakhamim'-model is hoogstwaarschijnlijk zowel een van de oudste als één van de (nog steeds) belangrijkste onderwijs- en leervormen.

(4) Tot zelfkennis en zelfontplooiing komen. In het voorafgaande (punt 3) werd gewezen op het belang van het omgaan met gave mensen. Een leerling die gaaf wil worden doet er verstandig aan met gave mensen om te gaan. Zonder 'shimmush hakhamim' is de studie van de Torah incompleet. De 'hakham' is een deel van de Torah; niet