Joodse traditie als permanent leren

232.

In de loop der tijden hebben de leerlingen, die permanent de Torah bestudeerden, verschillende wegen gevolgd om het (eind) doel 'een gaaf mens worden' te bereiken of te benaderen. Die leerwegen voerden de leerlingen van tussentijds doel naar tussentijds doel (vgl. paragraaf 3, 7) en verschillende wegen verschilden meestal, zo niet in alle, dan toch in vele tussentijdse leerdoelen. De variatie in tussentijdse leerdoelen weerspiegelt zich heel duidelijk in de leerplannen van scholen, leerhuizen en individuele leerlingen, die (de leerplannen) in de loop der tijden heel wat veranderingen hebben ondergaan. * Ook in onze tijd kunnen leerlingen of hun ouders nog uit een veelheid van leerplannen kiezen in die landen, waar een bloeiend en pluriform joods leven is. Dit betekent dat geen enkele verzameling tussentijdse doelen, hoe ook geordend, bewezen heeft de beste of enig juiste leerweg te markeren die tot het einddoel voert. Het betekent ook dat het bereiken van één of ander tussentijds doel op zich - uitgesloten misschien een enkel zeer elementair leerdoel zoals lezen, rekenen of luisteren - geen garantie is voor het dichterbij brengen van het einddoel, Maar tot deze conclusie was ik bij mijn algemene beschouwin-

Z

gen over evaluatie al eerder gekomen.

Eerder concludeerde ik ook, dat men iemands weten, dat een dispositie is, niet evalueert maar actualiseringen van dit weten. Tussen 'weten' en de feitelijke actuaUseringen ervan bestaat een dualisme en dit maakt evaluatie van het weten zo moeilijk. Bovendien merkte ik op dat voor Ph een vorm van evaluatie nodig is, die de leerling in staat stelt zijn leren te verbeteren; een vorm die ik 'informatieve evaluatie' noemde. Hoe beter de leerling er nu in slaagt het eerder genoemde dualisme te overwinnen, hoe kleiner het verschil wordt tussen zijn weten en de feitelijke actualiseringen ervan en hoe meer de evaluatie van de feitelijke actualise ringen dan met de evaluatie

van het weten gaat samenvallen en hoe informatiever de evaluatie

3

voor de leerling tenslotte wordt.

Een leerling die het dualisme tussen zijn weten en de actualiseringen van dit weten in de geleefde werkelijkheid overwint, toont in zijn verbale en non-verbale gedrag alles wat hij weet. Voor zo'n leerling geldt, dat evaluatie van zijn gedrag tevens evaluatie van zijn gehele weten (hóe en dät) is. De permanente leerling die zich een evaluatie