Joodse traditie als permanent leren

220.

Wat is nu 'een gaaf mens'? Deze vraag is niet eenduidig te beantwoorden. Het antwoord is afhankelijk van het wereld- en vooral het mensbeeld van de permanente leerling, van de mensen die hij bewondert, van wat hij van de cultuur bestudeert en waardeert, van zijn verwerking van het verleden en van zijn toekomstperspectief. Het antwoord op deze vraag is kortom afhankelijk van datgene, wat de permanente leerling 'Torah', joodse traditie, noemt. Dat het worden van een gaaf mens geen onbereikbaar ideaal is maar een mogelijkheid die voor ieder mens openstaat, ligt besloten in het Torah-gege-ven dat de mens geschapen is naar het beeld van God. ^ In het algemeen kan gezegd worden dat in de laatste halve eeuw het mens- en wereldbeeld veel van zijn voortgangsoptimisme ('de wetenschap staat voor niets') verloren heeft door de rampzalige gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog. Twee namen symboliseren die gebeurtenissen: Auschwitz en Hiroshima. Het eerste staat voor de planmatige vervolging en vernietiging van joden, zigeuners, politieke opponenten en andere, het nazi-regiem (1933-1945) onwelgevallige elementen. Het tweede staat voor het bombarderen van Japanse steden met atoombommen (1945). Technisch gezien waren Auschwitz en Hiroshima grote successen: geen bloederige en wrede moordpartijen meer zoals in vroegere ('barbaarse') tijden, maar een 'schone', snelle en efficiënte vernietiging van mensenlevens. Moreel gezien waren Auschwitz en Hiroshima dieptepunten, catastrofes van onmenselijkheid. Auschwitz en Hiroshima hebben duidelijk gemaakt dat volkerenmoord binnen onze menselijke mogelijkheden ligt en dat we, technisch gezien, zelfs in staat zijn de hele aarde te ontvolken. Ook Auschwitz en Hiroshima zijn implicaties van onze beschaving en in onze tijd zijn gave mensen misschien wel degenen die ons leren hoe een herhaling van Auschwitz en Hiroshima voorkomen kan worden, die ons opnieuw leren wat menselijkheid is en die ons leren hoe we aan de humanisering van de tegenwoordige wereld kunnen werken.

Hoewel in het bovenstaande Auschwitz en Hiroshima in één adem genoemd worden, zijn beide catestrofes niet op één lijn te stellen. Ik wil hier niet op de enkele overeenkomsten en de vele en grote verschillen tussen beide ingaan, maar één ding lijkt me duidelijk en ook van belang om hier in het kader van de uiteenzetting over 'gaafheid' op te merken: Veel pertinenter dan Hiroshima heeft Auschwitz ons