Het Joodse vraagstuk

plaats van het uitverkoren volk in het grote drama. In deze apocalyptiek is de schuwheid voor de onzichtbare wereld van engelen en geesten overwonnen; de geestelijke ruimte is rijk geschakeerd; het aardse leven is tenslotte slechts de zichtbare openbaring van wat in het rijk des geestes zich afspeelt.

In deze zelfde streken ontstond in de achtste eeuw het boek Jezira, het boek waarop later de Kabbalistische theosophie is gebouwd, een gnostische visie, waarin het beginsel van emanatie verbonden was met dat van schepping uit open-baringswil, niet zonder overeenkomst met de Alexandrijnse speculaties van Philo.

De trimof van het bovengeschetste Joodse (Christelijk-Islamitische) beginsel van opname in het bovennatuurlijk goddelijk heilsplan naar de traditie vanuit Abraham, is de enorme betekenis geweest van dit tweede tijdperk. Tegen de grote rivaal, het Hellenisme, de onder Griekse vaan verenigde essentie van alle antieke religies, de syncretistische „heidense” cultuskerk, die maar al te graag ook het Jodendom en het daaruit groeiende Christendom had opgenomen en geabsorbeerd, heeft het zich taai gehouden en onder de felste vervolgingen weerstand geboden, het merkwaardigste verschijnsel op geesteshistorisch gebied in die eeuwen. De strijd was ondergronds ook zeer hevig en bitter, getuige nog de late desperate poging van Julianus Apostata om het syncretistische universalisme te doen zegevieren. Het (Christelijke) particularisme won het pleit.

De strijd ging om de meest fundamentele vragen. Een bovennatuurlijk sacramentalisme was aan al deze religies gemeen. Wedergeboorte was het beginsel, zowel in de mysteriën als in de Joods-Christelijke kerkgemeenschappen. Het was overal een eren en zoeken van het goddelijk „pneuma”, dat de mens boven de natuurlijke orde van physisch-psychisch zijn verheft en hem inlijft in het geestelijk „lichaam”, dat eeuwig is. Daarbij werd echter het proces der vernieuwing in het Hellenisme opgevat als een cosmisch proces van hogere geestelijke orde, waarbij wereldschepping en wereldver-nieuwing zich voltrekken door paring, deling, aantrekking

94