Het Joodse vraagstuk

superioriteit te zijn. die voor aantasting vatbaar is, niet de vanzelfsprekende primaire van een vitale overmaat aan kracht en belofte. Men beroept zich ergens op, om eigen zijn en doen te rechtvaardigen en te steunen, de impulsen zijn niet vrij van secundair overleg en van organisatorische berekening. Vandaar ook dat het moment van opvoeding zo zwaar weegt. De massa moet worden gevormd en in die bepaalde vorm gehouden. Aan ieder wordt die denkmethode en die leefwijze bijgebracht, die bij dit volk past en die de volgende generaties tot waardige dragers van de overgeërfde goederen kan maken. Het Joodse systeem kent zulk een geestelijke training, die des te meer nodig was, naarmate de band met het oude stamland en de natuurlijke bodem voor een samenhangend continu volksleven losser werd. De Joodse wijken in de verschillende steden van het Grieks-Romeinse rijk vormden religieus-nationale kolonies met eigen levensstijl, die met zorg werd in stand gehouden. Zo ontwikkelde zich een heel aparte bestaansvorm voor de Joden, die van een grote spreiding onder de verschillende volkeren met behoud van eigen nationale leefwijze. De kern van het Joodse volksleven viel niet samen met de kern van het volk, waaronder de Joden verkeerden. Het verschil was bewust geaccentueerd. De uiterlijke sociale en zelfs politieke samenleving van Joden en niet-Joden ging zoveel mogelijk ongestoord haar gang, maar dat er wrijvingspunten waren valt niet te lochenen.

Nog in een andere richting heeft zich in de tijd na het exiel de Joodse geest ontwikkeld, speciaal in de Mesopotamische diaspora: de apocalyptiek. Ze sloot aan bij de historische visie, die vanouds Israël eigen was geweest, en die in cle wereldcrisis van de eeuwen der ballingschap het grote gebeuren in zich had opgenomen. In deze literatuur gaven de schrijvers in symbolische inkleding hun doorschouwende visie op de verschijnselen van de tijd, ze onthulden het wezenlijke gebeuren in en achter de feitelijke voorvallen. Het ging om de ontknoping, de goddelijke leiding, meermalen de theodicee, rechtvaardiging van het goddelijk wereldbeleid door dieper inzicht en uiteindelijke zin, en steeds ook om de

93