Het Joodse vraagstuk

Schrift wordt met virtuose scherpzinnigheid de ophouw van het hele godgevallige mensenleven gedefinieerd, in ragfijne formules, die van alle kanten doorzichtig gemaakt worden. Hiermee werd de grondslag gelegd voor de „traditionele” ophouw van het Jodendom. De kern namelijk van het hele systeem was de overgeleverde bestaanswijze, het oude Israël, het archaïsche erfgoed. Het interessante van de verdere geschiedenis is dan eigenlijk de manier waarop dit door de telkens veranderende omstandigheden wordt heengedragen en bij gedeeltelijke aanpassing ongerept wordt bewaard. Er komt een merkwaardig spel met de wisselende tijd; een geven en nemen, maar het hoofdaccent valt steeds weer op het eigene, dat niet wordt prijsgegeven, maar in nieuwe termen met de oude klem wordt bevestigd.

Zo spraken de Joden van de eeuwen na de ballingschap hoe langer hoe minder Hebreeuws; de grote massa sprak Aramees, dat de lingua franca werd van het hele nabije oosten, terwijl de Hellenistische cultuur het Grieks verbreidde over de meer westelijke streken. Naarmate echter het Hebreeuws verdween als omgangstaal, klom het in aanzien als heilige taal der schriften en schriftgeleerden. Het Joodse volk werd bij uitstek het „Hebreeuwse” volk; het werd een erenaam, een trots, een voorrangstitel (te vergelijken met de manier waarop de Duitsers van het Derde Rijk zich bij voorkeur „Germanen” of zelfs „Ariërs” noemden). Afkomst werd een bewust gezochte en gevindiceerde steun voor het zelfgevoel. Een dergelijke neiging is steeds teken van behoefte aan houvast van een gemeenschap, die zich bedreigd voelt door het gevaar van ontmanteling en verlies der collectieve persoonlijkheid. De opzettelijke maatregelen sluiten aan bij latente gevoelens van veiligheid in de bedding van het originele verleden. Ze worden een geweldig apparaat van zelfhandhaving, van omlijning van het collectieve „ik”, van afgrenzing. Daar hoort dan als natuurlijke tegenkant bij een zekere argwanende oplettendheid naar buiten, een houding van op zijn qui vive zijn, met de bijbehorende overgevoeligheid voor aanranding of miskenning. Natuurlijk kleedt zich dit alles in het gewaad van superioriteit, maar het blijkt een

92