Het Joodse vraagstuk

lofte, over goddelijke gunst en bestemming, en steeds werd alles gezet op de ene kaart van het goddelijk welbehagen. Dit beroep op de bovennatuurlijke bestemming en beschikking was echter nooit een theoretische zaak, die aan de zin voor bespiegeling of wereldbeschouwing voedsel gaf, maar het was de metaphysische kant van de eigen reële strijd om het bestaan in een wereld, die aan dit volk juist een uiterst kleine kans scheen te gunnen. Het heeft daardoor nooit vergeten, en er zijn kinderen van geslacht op geslacht aan herinnerd, dat het met goddelijk geweld in het aanzijn was geroepen; en dat die oorspronkelijke gewelddaad van hogere orde in de voortgang der eeuwen permanentie had gekregen en zonder ophouden van hogerhand werd voortgezet. Op deze manier was dit volksbestaan uit de sfeer van biologische energie opgeheven in die van geestelijke energie. Geloof en vertrouwen waren zijn steunpilaren, dus zedelijk-geestelijke spankracht, het vermogen om te letten op de tekenen des tijds, om te rekenen op een toekomst die in het onzekere ligt, maar door geloof en tucht niettemin een zekere koers krijgt. In zichzelf aan alle kanten kwetsbaar, maar onkwetsbaar in zijn God, die immers aan alle aanranding ontheven is, daar hij in zijn opperhoogheid geen rivalen meer kent. Het verbond met den potentaat der potentaten! Een volk dat om zijns zelfswil iets moet vasthouden, dat boven de menselijke greep ligt, omdat het in de diepten van goddelijke beschikking verborgen ligt. Een aardse kleinheid van vermogen, die wordt opgevangen en dubbel en dwars vergoed in een bovenaardse superioriteit en onaantastbaarheid. Uit zulke wortels is de taaie rusteloze volharding van het Jodendom in het zoeken van zijn plaats onder de zon gevoed.

Sedertdien is het Joodse volk in sterke mate volk van het boek, de canon geworden. En dan niet een boek, dat als een bundel zonder veel samenhang oude overleveringen bewaarde, maar als een theologisch bewerkte grondslag voor nieuwe opbouw van een gemeente van getrouwen. Het lezen, leren, beredeneren, uiteenrafelen en ineenpassen, toepassen, rangschikken naar orde van belangrijkheid, exegetiseren,