Het Joodse vraagstuk

(Antiochië, Alexandrië, Ephesus, Sarder,). Daar waren ze dan in een dubbele situatie: burger met burgerrechten en tegelijk georganiseerd in hun aparte religieuse gemeente met eigen rechten. Scheiding van religieuse en politieke zaken kende de oudheid echter niet, zodat hier twee totalitaire sferen door elkaar heen liepen. De cultus der eigen góden hoorde tot de staatstaak; maar het beginsel van het cosmo-politische Romeinse wereldrijk bracht tolerantie van andere religies met zich. In grote lijnen kon men de verhoudingen wel regelen, maar in de plaatselijke gemeenten kon men wrijvingen niet altijd mishouden, daar deze de Hellenistisch-Romeinse leefwijze ook op religieus gebied in stand hadden te houden. Haat en conflicten met de Joden braken dan ook telkens los in die steden, waar botsing van politieke en religieuse belangen onvermijdelijk was, dus vooral waar de Joden weigerden de stadsgoden te eren. De hogere overheid moest dan telkens tussenbeide treden om de zaken te sussen. Buitendien hadden vele Joden het Romeins burgerrecht bijv. als nakomelingen der vrijgelaten slaven, libertini. Het Romeinse burgerrecht gaf nog bijzondere voorrechten: men kon alleen onder een Romeins rechter berecht worden, was vrij van onterende straffen (geseling, kruisiging) en had beroep op de keizer. Doorgaans hielden de Joden zich echter aan hun eigen Joodse rechtspositie en vermeden zodoende het conflict. In Egypte bijv. hebben ze niettemin hoge staatsambten bekleed.

Ondanks de momenten van disharmonie hebben de Joden in het Romeinse rijk de kansen gebruikt, die hun voor ontplooiing van hun energie openstonden. Ze verbreidden zich tot in de verre delen van het rijk, kwamen in Spanje en ver naar het oosten, en ontwikkelden in de latere eeuwen een zeer hoge cultuur, die bijvoorbeeld in Spanje aan de top stond van de daar heersende maatschappelijke situatie. Ze zijn dan niet alleen meer handwerkers en kleinburgers, maar doen grote zaken en hechten zich aan de grote steden. Dat zich in deze tijd het Christendom van het Jodendom heeft afgetwijgd, is een gebeurtenis, die in de wereldgeschiedenis van onschatbare betekenis is geworden, en die

84