Het Joodse vraagstuk

dan dat ze van Joodse afkomst zijn en daarom met hun familie door deze onmenselijke hel van vernieling zijn gegaan, maar dat die onzinnige woede door anderen zoveel mogelijk is opgevangen, omdat zij in Joden zo goed als in ieder ander hun medemensen zien: soms zelfs omdat ze als Christenen zich aan de Joden verwant voelen. Deze ongezochte toenadering had een basis van onderlinge verstandhouding kunnen worden. Tijdens de oorlog scheen het op meer punten tot zidk een hoger begrip voor de geestelijke crisis van onze eeuw te komen; maar de hoopvolle dageraad is helaas bezig in een grauwe morgen over te gaan, waarin ieder kil en klein zijn eigen paadje opzoekt. Hoe begrijpelijk een dergelijke reactie aan Joodse zijde ook moge zijn, na al de doorgestane ellende en ontzielende bejegening, het betekent niets meer of minder dan het missen van de kans om als constructief bestanddeel van het volk met nieuwe geestdrift begroet te worden. De kleine strijd om eigen bestand, die op politiek terrein de vrede dreigt te vergiftigen, is op leligieus-cultureel terrein vooral niet minder heilloos. Dat onze tijd grote middelen vergt omdat er grote wentelingen gemaakt worden, houdt ook in dat de grote religieus-cultu-rele tradities van het westen, waaronder ook de Joodse!, opnieuw met elkaar in voeling moeten treden en niet angstvallig eigen zaak proberen te redden en te versterken. Het is in de grond een gemeenschappelijke zaak, waarvoor alle krachten worden opgeroepen, juist die krachten die het diepst in de menselijke geest hebben ingegrepen en bronnen kennen waaruit regeneratie mogelijk is. Het is niet onmogelijk dat achter deze kleine zelfhandhaving een onuitgesproken twijfel aan waarheid en werkdadigheid van het eigen erfgoed steekt, een gebrek aan evidentie van wat men belijdt; de vlucht in de traditie is meermalen de reactie geweest op een te hoge eis, die aan mensen gesteld werd. Vernieuwing van eigen waarheid op de critieke momenten van het leven is een invitatie die ons verschrikt.

Wordt een dergelijk niveau niet bereikt, dan blijven zulke practische vragen als naar de behandeling der Joodse oorlogspleegkinderen een onverkwikkelijke handel. De betrok-

193