Het Joodse vraagstuk

de kans langs deze weg zelfs met de beste bedoelingen crimineel te worden en het nationaal-socialisme in zijn hart te danken voor de uitroeiing van millioenen Joden en de daardoor bereikte vereenvoudiging van het probleem. De heler is dan natuurlijk geen haar beter dan de steler! alleen wat minder openhartig en rauw.

De fout is, dat men een probleem van samenleving niet als zodanig weet te beschouwen. Zolang het vreemde als hef storende wordt behandeld gaat men uit van het gevestigde ik. Nationalisme is een vorm van provincialisme, of dorpisme. Wat er in ontbreekt is de universele visie op de situatie van allen met elkaar. De enige positieve zin, die men in de afgelopen oorlogen zien kan, is , dat ze noodzakelijke krampen zijn om dat universalisme voort te brengen, dat de enige bestaansmogelijkheid is voor de toekomst. Dat het hardhandig geleerd moet worden is niet het ergste; erger zou zijn als het niet geleerd werd. Want dan zou de samenleving door de raderen van de tijd reddeloos worden gekraakt en een lugubere mystiek van zelfvernietiging (als de weg tot zelfvernieuwing?) de laatste troost blijven. Of de jood ons al of niet sympathiek is geeft niet de doorslag; de doorslag geeft het feit, dat hij er is, evenals voor de Jood de doorslag geeft, dat al de anderen er zijn. Elkaar wegdenken of practisch negeren is ten opzichte van reële problemen van samenleving struisvogelpolitiek. Zulk ecu houding getuigt weliswaar van een gespannen toestand, maar van benepen kleinmoedige spanning. Wat nu geëist wordt is een royale grote spanning, een aanvaarden van de ge-gegevens, die het conflict veroorzaken, als gegevens en dan een spannen van de geest om ze te verwerken.

Tegenover deze defaitistische oplossingen staan de „transcenderende”. Daaronder versta ik al die oplossingen, die de klem van de situatie erkennen, maar er door gedreven worden tot een overklimmende visie, waarbij de gegevens tot hogere mogelijkheid worden geordend.

In plaats van het nationalisme of provincialisme komt hier het universalisme. Het machtige van deze tijd is, dat universalisme nu geen idee alleen is, die in hooggestemde geesten

171