Het Joodse vraagstuk

eerste beginselen van deze schepping, naar eigen besef in tegenstelling met beeldmotieven in het Christendom, die het generzijds accentueren. Door alle lijden heen is die liefde tot het leven in zijn concrete vormen, die vreugde aan het bestaan en die onlust tegenover de dood, in stand gebleven.

Deze concentratie van aandacht op liet reële bestaan en gehechtheid aan het hier en nu hebben in het Jodendom een diepe grond. In het fundamentele religieuse proces, dat aan het Joodse volk het aanzijn heeft gegeven, heeft die samentrekking plaats gehad. De vermenging van goddelijke en menselijke wezens, van aardse en hemelse dingen, van leven en dood, die in de bniten-Israeli tische wereld voorkwam, werd in Israël vervangen door een scherpe scheiding en onderscheiding, waarbij slechts twee brandpunten van belangstelling overbleven. God in zijn ontoegankelijk licht en de mens op deze concrete aarde, de mens als zaakgelastigde Gods, die er van te maken had wat hij maar kon. Daarmee was al het streven op het juiste gebruik van de aardse mogelijkheden gericht, zo dat het God eren en verheerlijken zou, en die motivering werd onophoudelijk verdiept en gezuiverd. Men kan spreken van een heilig-nuchfer realisme. De vrijmoedigheid, waarmee de mens alle dingen gebruiken kon, was alleen gebonden aan religieuse voorschriften, die een ondubbelzinnige omlijning gaven aan wat geoorloofd was. Ongeoorloofd was eigenlijk alleen hetgeen het heilig-nuchtere overschreed.

Tegen deze achtergrond komen de voornaamste drijfveren, die de joden kennen, duidelijk uit. De zin voor traditie vertoont de sterke behoefte aan continuïteit, aan een gemeenschap dus ook, die hei levensprojeet, dat hen als Joden kenmerkt, kan in stand houden. Hun familiezin en de drang om het volksgeheel intact te houden getuigen van hetzelfde. Hierin mogen evenzeer nog primitievere drijfveren dóórwerken, van de collectiviteit die min of meer doel is in zichzelf, en de patriarchale eenheid niet los kan laten; daarbovenop zijn andere, meer rationele motieven gekomen, waardoor de gemeenschap niet alleen op bloed verwant-

147