Het Joodse vraagstuk

wegen, dat de opgroeiende jongen eerst al zijn vermogens nodig heeft om de overgeleverde mogelijkheden te leren kennen, zoals ze liggen verwerkt in de Joodse literatuur en traditie, om dan eindelijk toegerust met de training der vaderen zijn eigen weg te vervolgen. De collectieve psychologie staat hier nog voor een breed veld van onderzoek, hoe ook buiten de bewuste overdracht van gewoonten het historisch-collectieve moment zich doet gelden.

Het zou belangwekkend zijn na te gaan in hoeverre het Joodse wezen zijn culturele niveau mede heeft te danken aan het feit, dat de Joden gedurende hun eeuwenlange verkeer tussen zulke uiteenlopende culturen als de voor-Aziatisch antieke, de Hellenistische, de middeleeuwse Christelijke en de moderne, een veelzijdigheid hebben opgedaan, die geen enkel ander volk ter wereld in een dergelijke gesloten traditie heeft verworven en bewaard.

Voor elk stadium op zichzelf is de invloed onmiskenbaar; maar het is niet uit te sluiten, dat het huidige Joodse karakter van die belevingen een zekere neerslag vertoont, die als psychisch substraat er toe meewerkt om de Joodse mentaliteit van dit ogenblik te compliceren.

In elk geval is de historische naieviteit aan dit volk ontnomen. Ze zijn door de wol geverfd. Ze hebben het primitieve Semitische leven achter zich, maar nog zo, dat tal van resten zijn bewaard gebleven. Wie dus bijvoorbeeld over de betekenis van de magie een studie maken wil, kan daartoe bij de Joden materiaal vinden, dat zowel de magische inslag in het primitieve als in het moderne leven vertoont. En juist die verschillen tussen de niveaux, waarop de gegevens ons brengen, zijn zo uitermate belangrijk voor een genuanceerd onderzoek. De kracht van een formule, niet alleen de kracht van bewering, maar vooral van bezwering, blijkt niet uit een enkele dwarsdoorsnede van een gewoonte alleen, maar vereist ter nadere verklaring ook de verticale samenhang met vroegere perioden: de spreuk Kol Nidre, die bij de viering van de Grote Verzoendag gebruikt wordt om de geloften van het komende jaar in het licht der verzoening te stellen, is daar een duidelijk bewijs van. Dit gebruik toont

135