Het Joodse vraagstuk

zit in hem doorwerkt. De individualiteit is bij hem reeds erfgoed, terwijl anderen nog bezig zijn daartoe te komen of het in onbegrip en valse hoon vertrappen, nog voordat ze het hebben belichaamd.

Niet voor niets hebben de Joden reeds zo lang geschreven, hun boeken verzorgd, ingeprent, dialectisch behandeld. Het vermogen om zich uit te drukken is niet van gisteren geleerd, maar verraadt oefening in gedachtenvorming en waardering van het woord; zelfs de diepgelegen ironie en de humor zijn in het Jodendom bezit van de volksmassa, als een natuurlijke leutigheid met zelfironie doorspeeld. Terwijl ze hun liefde voor de natuur en het hele natuurlijke leven nooit hebben verloren, hebben ze een lichte tred door het leven aangewend, die op geestelijke vaardigheid van vele geslachten teruggaat. Het is ook zeldzaam zo onmiddellijk als Joden in het algemeen op elk niveau een gesprek kunnen voeren, met jan en alleman een eindweegs meewandelen in zijn pas, met een bewegelijkheid van inleving en een handigheid om gedachten op te vangen nog voor ze helemaal uitgesproken zijn. Bij de werkelijk op hoog niveau ver-kerenden maakt deze eigenschap de conversatie tot een waar genot; geen wonder dat bijvoorbeeld von Kleist in Berlijn anderhalve eeuw geleden met intens genot verkeerde in de kringen der Berlijnse Joden, waar een verfijning van cultuur heerste, die daarbuiten niet dadelijk te vinden was. En bij de Joden van lager niveau heerst in de plaats van de verfijning die vrijmoedige vertrouwdheid met alle mogelijke denkbeelden en dat gemak van inleving in de meest gevarieerde situaties, waardoor ze een gebruiksroutine ten aanzien van het leven aan de dag leggen, die weinig minder dan verbluffend is. Cultuur hoeft ook inderdaad niet altijd verheffend te zijn om toch als cultuur, en wel zeer oude belegen en doorwerkte cultuur, eigendom van een menigte te zijn, die in samenhang en structuur de kunstgrepen om te bestaan heeft geleerd. Elke gedachtengang die is afgelopen heeft een baan uitgeslepen in het bewustzijn en een vaardigheid nagelaten in het overleg. Het Joodse culturele bewustzijn bevat zulk een uitgebreid verkeersnet van geestes-