Het Joodse vraagstuk

cultuur, taal, godsdienst, leefwijze, traditie, heeft slechts op kleine schaal plaats gehad. Evenmin als in het vroegere tijdperk, dat voor een dergelijke assimilatie gunstige voorwaarden schiep, het Hellenistische, is het een verschijnsel van betekenis geworden. Het moderne Jodendom heeft zijn eigen karakter niet prijsgegeven. De overtuiging, of in vele gevallen het instinct, van een eigenwaarde, die niet mocht w orden uitgewist, hield het Joodse volk als geheel ook in die verleidelijke situatie als nationale individualiteit intact. Bloedmenging bleef beperkt. Zelfs in Nederland, het land waar de Joodse bevolking zo volwaardig was opgenomen en al zoveel eeuwen met de overige volksgroepen in open maatschappelijk verband leefde, waren er in 1941 nog geen 15.000 afstammelingen van twee Joodse grootouders en twee niet-Joodse, naast een vrijwel onvermengd Joodse bevolking van in totaal 120.000.

Wel bestonden en bestaan er grote gevaren van langzame assimilatie. De culturele opleving van het Jodendom in de laatste eeuw, speciaal in Duitsland, is echter het duidelijke symptoom van de zich taai dóórzettende identiteit. Nauwelijks is de emancipatie goed en wel doorgedrongen, of de Joden treden met zelfvertrouwen in de wereld op. die nu open ligt en waarin ze met dezelfde vrijheid kunnen opkomen voor wat hun wezenlijk is als ieder ander. En dan blijkt het Joodse wezen in zijn volle collectiviteit, vanaf de oorspronkelijke bestaanswijze tot in de allernieuwste geschiedenis, het hoofd op te steken. Niets is verouderd of afgesleten. Niets is in de grond prijsgegeven. Het enige is, dat men zijn eigen verleden en zijn eigen traditie niet genoeg kent en beleeft. Zelfs treedt het Jodendom op met vernieuwde propaganda, met missionaire ijver. Het stelt zijn eigen beproefde cultuurideeën en levensvisie tegenover die van het westen en acht ze in genen dele minderwaardig, ja eerder het tegendeel. Het neemt het Oude Testament weer uit handen van de Christelijke kerk, die het geannexeerd had, en behandelt het in eigen geest, met eigen exegese en vooral met continuïteit als exegetiserend lichaam. Dus niet als een heilig boek alleen, maar als constituerend moment van een

123