Het Joodse vraagstuk

denkbaar zijn geweest. Bij de verklaring van de kracht, waarmee de Joden zich een plaats trachten te veroveren, moet men niet vergeten, dat de openstelling van het moderne cultuurleven bij de Joden, die zolange eeuwen als 011-volwaardige burgers in hun afgeslotenheid hadden gezeten, een ongekende opleving van psychische energie tevoorschijn riep. Toen de gheilo's zich openden bleek pas recht, hoe vitaal deze volksgroepen waren gebleven en lioe ze aansporingen nauwelijks nodig hadden om die vrije wereld in te gaan en er hun geluk te beproeven. Een bonte stroom van geesten is uit die ghetlo’s in het daglicht van het openbare leven getreden. De grote zakenman, die de meest moderne methoden toepast en een bijna avontuurlijke intelligentie ontwikkelt: aan wie een bepaalde religieusc achtergrond al spoedig weinig meer te bemerken is, omdat hij opgaat in het realisme van het zakenleven in internationale stijl. Of de nerveuse bankier, de bewegelijke handelsagent, de kleine neringdoende, de straatventer, soms stipt orthodox-traditio-neel in zijn godsdienstig leven, en commercieel volmaakt op de hoogte van zijn tijd. De sociale werkster met het lichtbewogen hart en het glasheldere verstand, en innige trouw aan het voorvaderlijke geloof. De gestudeerde man of vrouw van hoge intellectualiteit en even hoge opvattingen van wetenschappelijke en maatschappelijke moraal. De kantoorbediende, de diamantbewerker, de artist, de journalist. De rijke schakering van mogelijkheden, die de moderne zich snel evoluerende maatschappij opleverde, is door de Joden als geheel gezien en gebruikt. Beperkende bepalingen sloten hier en daar een weg af en leidden de stroom in de richting van enigszins gespecialiseerde beroepen. Maar de hoofdtendens was deelname, aanvaarding van de kansen.

De religieus-sociale mentaliteit van het gheito werkte natuurlijk nog lang door. De besloten sfeer van een geheel eigen en met intense discipline verzorgde enclave binnen het grotere geheel, de discriminatie, die zo duidelijk was ingescherpt, en dan vooral de onbreekbare trots op afkomst en bijzondere bestemming, dat alles ging met de Joden mee op hun tocht in de vrijheid.

121