Het Joodse vraagstuk

van economische, deels ook van politieke aard. Het getuigt van de begeerte naar een iets grotere levensvrijheid en levensveiligheid.

Daar dit reeds eeuwen lang had aangehouden, is het geen wonder, dat voor de Joden de vraag naar voorkeur voor een of ander land of volk om zich te hechten altijd schuil gaat achter de elementairder vraag naar levensmogelijkheid in het algemeen. Waar het goed is, daar is vaderland. Als vestiging altijd met voorlopigheid bedreigd is, dan wordt de hele wereld niet anders dan een wisselende kans, elke plaats een tijdelijk onderdak, elk volk wankele vriend en een mogelijke vijand. Alleen waar door de consolidatie der verhoudingen het verblijf der Joden geleidelijk verder vastgroeit in het volksleven, zoals in Nederland, daar ontwikkelt zich normale burgerzin en verdwijnt de cosmopolitische onrust. Maar dan toch nog maar voor dat kleine gedeelte van de Jodenheid, dat in dat bepaalde land woont; hun band met de rest houdt aan de rand de onrust wakker. Het lot van Joden van andere nationaliteit kan dan plotseling het eigen rustige bestaan verstoren en in morele conflicten drijven van solidariteit of zelfbeveiliging. De gereserveerde houding van vele Nederlandse Joden tegenover de toevloed van emigranten uit het oosten was van zulk een conflictsituatie een symptoom. Als het om het leven gaat is het moeilijk de solidariteit te bewaren. De verspreide delen der Jodenheid kennen elkaar nauwelijks. Ze hebben zich verregaand aangepast aan plaats en omstandigheden, aan taal, zeden en gewoonten. De Joodse cultuur wordt bewaard en ontwikkeld in verspreide kringen, die toch ook weer door de geest van de omringende niet-Joodse cultuur zijn beïnvloed. Leefwijze, klimaat, denkwereld zetten hun stempel op de verschillende Joodse groepen; ze hebben vaak de grootste moeite elkaar, taalkundig en geestelijk, te verstaan.

Geen wonder dat een zeker opportunisme de opvoeding en opleiding in sommige Joodse kringen beheerst. Elke Jood is een gedwongen potentiële wereldburger. Onwillekeurig ontwikkelt hij dus die qualiteiten, die overal en altijd nuttig zijn en eigenlijk onvervreemdbaar. Hij wordt getrokken naar

118