Het Joodse vraagstuk

dat andere proces voort, van de bezinning op het principe van menselijk recht als zodanig, dat met de Verlichting inzette.

Het hing van plaatselijke omstandigheden af, in hoeverre de Joden zich een gewone deelname konden verwerven aan het openbare leven in maatschappij en cultuur. In Duitsland lieten vele Joden zich in de achttiende en negentiende eeuw dopen, omdat een doopbewijs gold als entreebiljet in het cultuurmilieu, met mogelijkheden van ambtelijke en militaire betrekkingen; maar dit was slechts een doorgangsphase. Duitsland droeg blijkbaar nog vrij sterk het stempel van een gesloten Christelijke samenleving, met lange nawerking van het middeleeuwse corpus christianum; wie wilde meetellen moest zich bij de kerk melden. Maar in de grond betekenden zulke overgangen in die omstandigheden veel minder een geestelijke bekering — de werkelijk ernstige geestelijke gevallen niet te na gesproken — als wel een stap uit het gedeclasseerde Joodse milieu naar het open vrije sociale bestaan. Het was natuurlijk wel een bewijs, dat de reli-gieuse factor bezig was zijn gewicht te verliezen; de secularisatie van het cultuurleven kondigde zich aan onder de vorm van „religieuse” beslissingen van verminderd gehalte. Daarnaast bleven echter tallozen trouw aan hun Joodse traditie en kozen de vorm van aanpassing zover als dat ging, maar met inachtneming van de overgeleverde leefwijze. Het onderscheid met de niet-Joodse omgeving bleef dus vrij duidelijk bestaan. Het ghetto was aan het verdwijnen, maar een samenhang als Joodse kolonie bleef in allerlei vormen voortgaan.

Het langst zijn min of meer middeleeuwse toestanden bestendigd in de oostelijke staten van Europa, waar de emancipatie ook het minst doordrong. Polen heeft zijn millioenen Joden als aparte, onderling nauw samenlevende bevolkingsgroepen het langst bewaard. Hier zijn de oude levensnormen ook het langst in stand gebleven. In deze oostelijke landen bleef ook de atmosfeer geladen, doordat de vreemdheid van deze groep in het gewone leven van de massa het duidelijkst werd gevoeld. De primitieve wetten van actie en reactie

112