Het Joodse vraagstuk

nog eeuwen zou doorwerken, ook nadat de muren van het ghetto gevallen waren.

4. De moderne emancipatie

Met het doorbreken van de nieuwe tijd is ook voor het Jodendom een geheel nieuwe ontwikkeling begonnen.

Met de Verlichting begon een andere opvatting van de mens als zodanig door te dringen, die het middeleeuwse systeem langzamerhand oploste. Het leidende beginsel was de idee van de natuurlijke mens, die niets anders behoeft te zijn dan wat hij natuurlijkerwijze op de wereld meebrengt. De mens, die juist dan het beste is, wanneer hij dicht bij de natuur blijft en zich niet door dressuur laat vervreemden van zichzelf en zijn medemensen. Ieder mens heeft als zodanig rechten, krachtens het simpele feit van zijn geboorte, en staat in beginsel geheel gelijk met ieder ander. Geen bovennatuurlijke orde mag die natuurorde verstoren; discriminatie of bevoorrechting om welke reden ook vervalt. Noch sociale, noch nationale, noch religieuze scheidslijnen mogen de mensen verdelen in rechthebbenden en recht-lozen. Een criterium, dat boven de natuur uitgaat, brengt noodzakelijk onrecht met zich mee. Wanneer een samenleving dergelijke grondbeginselen gaat erkennen, begint er een andere wind te waaien. Elke groep en elk individu, die in onderliggende positie verkeert, verdrukt wordt of, zoals de Joden, geduld maar verfoeid, komt in een totaal ander licht te staan en krijgt kansen, die hij nog nooit heeft gehad. De idee van vrijheid en recht op leven voor ieder maakt in principe een eind aan zulke verhoudingen.

De eerste vormen van die idee waren tamelijk primitief en naïef; de onschuld en de schone opbloei van de aan zijn natuurlijke ontwikkeling overgelaten mens waren eigenlijk meer dromen dan werkelijkheid. Het principe als geheel heeft na die eerste doorbraak menige verandering ondergaan, die bewijst dat telkens correcties werden aangebracht uit de practijk van het leven, uit verdieping van visie en uit groter spankracht van geest. Maar dat hier een grond-

108