Het Joodse vraagstuk

sche bespiegeling. Opmerkelijk blijft bij al deze geestesarbeid de zorg om het moment der transcendentie Gods te handhaven, ook wanneer men immanentie-ideeën opneemt. Hierin blijkt door alles heen de typische Joodse denkwijze, die zich nooit verlochent, en die tot een tweede natuur geworden is.

De periode van burgerlijke rechteloosheid, die het Jodendom in de middeleeuwse cultuur heeft moeten doormaken, is door Simon Dubnow gekarakteriseerd als „vrijheid in de slavernij” (Mein Leben, 1937, S. 89), waaronder hij verstond de nationale autonomie, die het Jodendom zelfs in die ongunstige situatie heeft weten te bewaren en zelfs te ontwikkelen. Dat deze nationale autonomie tocntijds de levensvorm van ghetto moest aannemen is historisch begrijpelijk. Ook wel dieper dan historisch alleen, want dat de kolonies van Joden in de middeleeuwse steden zulk een scherp gemarkeerde physiognomie hebben ontwikkeld, scherper dan ooit enige kolonie van vreemdelingen in een land, waar ze buiten de gewone wetten gesteld waren, heeft aangenomen, ligt in de Joodse karaktergesteldheid gefundeerd, die ons in deze studie reeds meer heeft beziggehouden. Toch heeft de middeleeuwse situatie het moment van afzondering temidden van het cultuurleven in het Jodendom ongemeen versterkt. Het is alsof het tot een zekere wereldvreemdheid werd gedwongen, die op die manier volstrekt niet in het wezen van het Jodendom zelf lag. De mentaliteit van het ghetto is voor de buitenstaander niet invoelbaar; ze bezit een intensiteit van intellectuele en morele spanning en daarenboven van gevoelsspanning, die in geen andere formatie wordt teruggevonden. Het geslacht, dat daar opgroeide, had een nerveuse constitutie, die alle functies tot een uiterste opvoerde. Wellicht zijn ook daardoor de begaafdheden van het Joodse volk zo onverzwakt bewaard gebleven, geoefend aan de hartstochtelijke beleving van een overrijke traditie binnen besloten kring. Want naarmate de buitenwereld hen brandmerkte hebben de Joden van deze periode een innerlijke onaantastbaarheid ontwikkeld, die

107