Het Joodse vraagstuk

tuurlijke staat verkeerde. Het fanatisme, waarmee alle drie hun idee hoog hielden en propageerden, is een teken hoe hier de geest zich moest spannen om zich door te zetten tegen de weerstanden van de natuur. Ze zijn ook alle drie gekenmerkt door het moment van gehoorzaamheid aan een in wezen onbegrepen en nimmer te doorgronden goddelijk beleid, aan de goddelijke wil tot hoger leven voor zijn creatuur. Daartoe dient ook bij alle drie het apparaat van kerk om het goddelijk heilsplan door te voeren.

De gespannen verhouding, waarin deze drie tegenover elkaar stonden, kwam dan ook allereerst voort uit rivaliteit van levensbeginsel, op de grondslag van diepgaande verwantschap. Jeruzalem was voor alle drie een heilige plaats, voor Jodendom en Christendom het centrum, de heilige oorsprong; voor de Islam een heilige plaats, geëerd naast Mekka. Van de drie was het Jodendom het minst gelukkig gesitueerd. Het moest bij Christendom of Islam om duiding en opname bedelen en deze beide machten, die elk een eigen cultuur hebben gesticht, die over eeuwen en landen uitgestrekt is geweest, hebben hun gezamenlijke moederbeweging met een zekere reserve bejegend. De wereld was opgedeeld en voor een aparte Joodse cultuurvorm was geen geografische ruimte. Dat het Jodendom toch een nationaal bestaan heeft kunnen handhaven, komt doordat het zich in de voorafgaande periode reeds tot een landloze verspreide natie had ontwikkeld en in zijn gemeenschapsvormen van het probleem van geografische ruimte onafhankelijk was. Het kon inwonen bij anderen, mits enkele minimale mogelijkheden gegund bleven.

De gesloten cultuur, zowel van Christendom als van Islam, bracht met zich, dat men slechts volwaardig daaraan kon deelnemen, wanneer men geestelijk ingelijfd was. Anders bleef een zekere vreemdheid iemand brandmerken en stond hij buiten het eigenlijke organisme, met de sociaal-econo-mische consequenties vandien. Godsdienst was in het minst geen private aangelegenheid, maar de openbare zorg van elke overheid. Zo konden Joden alleen inburgeren, wanneer ze tot het Christendom overgingen en zich lieten dopen;

104