Het Joodse vraagstuk

gorie als de heksen- en ketterangst, die de inquisitie tot haar fanatieke zuiveringsactie heeft gedreven. Het is de idee van een metaphysische strijd tussen de beide machten, de goddelijke heilzame werking en de satanische verbetenheid tegen dat heil, die in elk middeleeuws bewustzijn, hoe primitief of verlicht ook, een rol speelde; en die strijd werd uitgevochten op deze aarde aan de schepselen van vlees en bloed. Daar, in de gelovigen cn in de verharden, in de belijders van de Christus en van de Antichrist, manifesteerde zich de hoge spanning der geesten.

Naar de diepste beginselen van mens-beschouwing was er in de middeleeuwen wel een zekere eenheid. Het gehele tijdperk werd beheerst door het beginsel van de bovennatuurlijk vernieuwde mens. Zowel Christendom als Jodendom en Islam waren hierin één van visie en alle drie kenden ook het sacrament als toegang tot de nieuwe orde van leven. De doop was de parallel van de besnijdenis. Jodendom en Islam hadden de besnijdenis gemeen, de meer primitieve vorm van het vernieuwingssacrament, terwijl de doop een meer vergeestelijkt symbolisme bevat. Maar alle drie komen ze daarin overeen, dat de samenleving wordt gekenmerkt niet door het natuurlijke gegeven van het menszijn, maar door een op het natuurlijke geënte nieuwe staat des levens. Deze nieuwe staat des levens bestaat in een bijzondere relatie tot God, cn de God waar het hier om gaat is de God van Abraham, geëerd in zijn aloude openbaring, waarvan de traditie met de uiterste zorg werd bewaard en levend gehouden. Dus hier kwam een historisch moment tot gelding, iets dat niet met het natuurlijke leven gegeven was, maar op een bepaalde en bijzondere inwerking van het verleden berustte. In zoverre was deze middeleeuwse levensorde een triumf van het Joodse beginsel; alleen tragisch dat het Jodendom zelf er doorgaans wrange vruchten van plukte. Elk van de drie wereldgodsdiensten heeft in die eeuwen op zijn eigen manier en in eigen afgeslotenheid datzelfde beginsel van overgang tot geheiligd leven gehuldigd en gekoesterd en ontwikkeld; de mens was niet af zolang hij in zijn na-

103