Het Joodse vraagstuk

van de openbaring der godmenselijke eenheid, Christus, in wie de Godheid lichamelijk woonde. Het eerste kenmerkte de eeuw van het idealisme na de verlichting, het tweede de middeleeuwse mystieke hang naar de godmenselijke substantie. Beide ontroerende uitingen van het verlangen naar de volmaakte mens, in hoge conceptie, onburgerlijk, en beide pogingen om door persoonlijke deelname aan de vrijheidsoorlogen, die daar werden gevoerd, de idee tot doorbraak te helpen. De levende ideeën concretiseerden zich in de twee landen, die samen de hoofdgedachten leverden voor de opbouw van de Europese cultuur, Israël en Griekenland. En het is typerend, dat de middeleeuwen voor de eerste der beide ideeën warm liepen, en de nieuwere tijd voor de laatste.

De kruistochten waren echter in de grove werkelijkheid allesbehalve een ideële onderneming.. Onder de vulgaire verschijnselen, waarmee ze gepaard gingen, behoorde ook het oplaaiend antisemitisme bij de massa, die door de kruis-prediking in elementaire opwinding was geraakt. Het was alsof men meende direct ter plaatse al te kunnen beginnen met ongelovigen te kastijden voor de schennis van de heilige werkelijkheid. En dan waren de Joden immers niet slechts ongelovigen, maar ze waren de nakomelingen van de hoofdschuldigen in het Christusdrama, de moordenaars van de Zoon Gods, en de eerste vervolgers der apostolische gemeenten. Ze waren de gevloekte tegenpartij van het corpus christianum, de weigerachtigen om te geloven, de verharden in de heilige geschiedenis, die sinds de komst van Christus in de wereld zich afwikkelde.

In de duidelijke beeldentaal zagen de mensen deze situatie voor zich in de gothische kerken: in de kathedraal van Bam-berg stond het beeld van de gesluierde synagoge als tegenhanger van de kerk, en onder het voetstuk was een beeldje van een duivel, die een Jood het oog uitboort. Blind en verblind door satanische machten! Men moet de existentiële angsten, waarin de middeleeuwse mens bevangen was, verstaan om te begrijpen hoe hij door de Joodse verschijning werd aangedaan. Deze Jodenangst hoort in dezelfde cate-