Prometheus

antwoord niet geven, de synthese tusschen de eeuwige tegenstrijdigheid niet brengen, omdat het er zelf geen behoefte aan hebben zal. Philosophie ontstaat uit nood — en de nooden, want de functies, van het geslacht, waaruit wij-zelf weer geboren zijn, liggen met zijn belangstelling, op een ander gebied. Om dit eenigszins duidelijk te schetsen, sluiten we aan bij ons hoofdstuk ״Het Groote Keerpunt."

"We zagen daar, hoe het eeuwige conflict der tegen-zichzelf-gekeerde Eenheid, na den zelf-inkeer van dat Absolute in den zelf-inkeer van den mensch, onder deze bepaalde categorie, na een laatste tendentie om zich in een collectief dogmatisme op den ouden zedelijken grondslag te ״vergeten" — opnieuw verschijnt onder de categorie van het conflict tusschen het collectief dogmatisme op wetenschappelijken grondslag eenerzijds en de uiteraard individualistische speculatief-filosofische werkzaamheid anderzijds. "We hebben gezien, hoezeer het wetenschappelijke collectivisme in zijn illusies en methoden, in zijn twijfel-looze zelfverzekerdheid beantwoordt aan het oude, kerkelijk-maatschappelijk dogmatisme en hoe zijn leden, juist als vroeger de leden der oude collectiviteiten, uit het positieve en uniforme der collectieve resultaten een bewijs voor de superioriteit dier resultaten en werkwijzen trachten te putten. Bossuet heeft zijn lezers de ״wanorde" in het Protestantisme tegenover de eensgezindheid der Katholieken voorgehouden — Auguste Comte houdt even triomfantelijk zijn hoorders de ״wanorde" onder de filosofen, van wier systemen geen twee elkaar dekken, tegenover de ,,orde" onder de wetenschappelijken voor, waar alle ״bevoegden" tot dezelfde uitkomsten komen. Pascal baseerde de superioriteit van het Christendom hierop, dat het op alle vragen een afdoend bescheid verschaft, Comte en Buckle en al hunne geestverwanten volgen dezelfde redeneering ten gunste van de wetenschap. We hebben reeds getracht de schijnbare superioriteit, waarop die ״orde" en die ״stelligheid" zouden moeten wijzen, terug te brengen tot een wezenlijke inferioriteit.

Meer en meer neemt, naarmate de negentiende eeuw vordert, de afkeer tegen de speculatieve wijsbegeerte, dat nutteloos bedrijf, 't welk geen uitkomsten biedt, in den geest der menschen toe, en dit beduidt een toenemend collectiviteits-gevoel, met alles wat erbij behoort.

526