Prometheus

alleen was naar hun smaak reeds ״idealisme" genoeg. Maar in de negentiende eeuw is, zooals Lassalle het uitdrukt, de Leugen een „Europeesche Mogendheid" geworden — de leugen, waarmee menschen elkaar en zichzelf misleiden, dat niet eigenbelang, maar het een of ander groot-menschelijk ideaal hen in den oorlog dreef.

Want elkeen weet het: nimmer vóór dezen oorlog is er een dergelijke mate van leugenachtige schijnheiligheid aan den dag gelegd. Niets is er meer over van de oprechtheid, waarmee zeventiende-eeuwsche vorsten en staten eenvoudig zeiden, waarom het hun was te doen. De noodzakelijkheid om met zichzelf — en vooral met anderen — in het reine te wezen, kweekte de noodzakelijkheid van liegen en schijnheilig vertoon. En dit, zoo vaak bejammerd, is eerder verblijdend dan bedroevend. De schijnheiligheid, heeft Madame De Stael gezegd, is reeds een ,,hommage" aan de Deugd. In het voorwenden van „nobele doeleinden" erkennen de staatslieden der oorlogvoerende mogendheden dus alreeds, dat een de vader-landsche grenzen te buiten gaand, algemeen-menschelijk ideaal pas het recht tot oorlogvoeren geeft 1 In die voorstelling hebben we dan eigenlijk te doen met een groep „brave menschen", die een groep „misdadigers" tuchtigen gaat — waaraan dan wel op de zonderlingste manier nationalistische ontboezemingen en dito beroepen op anderen vastgekoppeld zijn. In Duitschland wordt over de noodzakelijkheid tot expansie alleen gefluisterd, maar de frase van rondom door vijanden besprongen te zijn, schreeuwt men er van de daken der huizen. (1916).

„Het Vaderland" alleen kan het niet meer af! Te zeer is, zelfs voor de massa der onbewusten, als een belang ontmaskerd, wat als een ideaal uitgekreten is en nog wordt. W^ant is eenmaal de zon opgegaan, dan dringt er zelfs in huizen met gesloten vensters eenig licht! En vele vensters zijn nu wel wat wijder opengegaan.

Zoo heeft dan in Byron en Shelley de Prometheus-eeredienst haar toppunt bereikt. De sympathieën van Humanisme en Renaissance gingen dezelfde richting uit — denken we aan de heimelijke voorkeur van Erasmus voor Kain boven Abel — maar tot zulk élan konden, mochten ze nog niet komen.

Na deze tweede, in zekeren zin definitieve Renaissance

453