Prometheus

men het geheele blad vernietigt. En in die richting heeft de Fransche Revolutie dan ook een gooi gedaan. "Welbeschouwd ligt de heele ״schuld" der Revolutie-leiders hierin, dat ze werkelijk waren, wat de ,,optimistische idealisten" van onze dagen en vroeger dagen meenen te zijn of liegen te zijn: mannen-uit-één-stuk, niet wijkend van het eenmaal ingeslagen pad, niet verzakend het eenmaal aangenomen beginsel.

Dat zij werkelijk meenden, wat ,,Christenen" van toen en nu meenen te meenen of liegen te meenen: dat Christelijke en maatschappelijke deugden dezelfde zijn, vereenigbaar zijn. Zoo zijn er menschen geguillotineerd als slechte Republikeinen, omdat ze ,,schuldige" vaders en zusters niet uitleverden, en anderen zijn geguillotineerd als slechte menschen, omdat ze moeders en broeders wèl uitleverden, naar de toevallige gezindheid van de jury.

Hierin ligt de gronddwaling van Rousseau, de gronddwaling van iemand, die één oog naar de Natuur en een ander oog naar een Heilstaat gericht houdt, de gronddwaling van de heele Revolutie — dat eene hebben ze niet geweten, dat het menschelijk-goede altijd het maatschappelijk-slechte, dat elke Christelijke deugd onmaatschappelijk en elke maatschappelijke deugd onchristelijk is, zoodat ze van de menschen twee dingen eischten, die elkaar volkomen uitsluiten, waardoor ze of in het eene of in het andere moesten falen en hoe dan ook, den dood verdienden in dezen of in genen zin.

De zeventiende-eeuwers, we zeiden het herhaaldelijk, hebben de formules opgesteld, die pas de innerlijk-bevrij de achttiende-eeuwers realiseeren konden — Hobbes houdt in zijn systeem voortdurend rekening met een maatschappelijk distinctiegevoel, dat hij fundamenteel achtte en waarvan Rousseau goeddeels was bevrijd. Maar zoo vrij als Rousseau is vergeleken bij zijn voorganger, zoo onvrij is hij toch nog, vergeleken bij zijn nakomers. Ook hij heeft zijn eigen formule niet volkomen gerealiseerd.

In de lange beschrijvingen van het idyllische familieleven van de familie Wolmar — Julie en haar veel ouderen echtgenoot — is voortdurend de nadruk gelegd op dat uitwisschen van superioriteitsverhoudingen tusschen ouders en kinderen, meesters en bedienden, rijken en armen. Een der grondstel

423