Prometheus

en dood niet gelaten — een herinnering, een klank, een geur * slaat eiken ,,Faust" den gifbeker uit de hand — levensdrang en doodsdrang hebben zich in hen aan dezelfde bronnen gevoed, beduiden immers beide evenzeer vitaliteit; Faust kan niet waarlijk willen sterven 1 Alleen wanneer de aardsche zon voor een wijl verduisterd is, en de levensdrang als het ware buiten gevecht gesteld, kan de doodsdrang het evenwicht verbreken, en dit oogenblik is dan voldoende. Zoo stierf Werther, in een moment van omgekeerde waarde aan dat, waarin Faust niet sterven kon.

Het drama van Faust, het drama van den volgroeiden mensch, die eigenlijk niet leven kan en niet sterven kan, ligt saamge-knoopt in de karakteristiek, die Mephisto van hem geeft in den proloog:

Vom Himmel fordert er die schönste Sterne Und von der Erde jede höchste Lust.

In hun tweeledigheid, hun tegenstrijdigheid zijn deze beide wenschen één en verweven, de menschelijke natuur in haar onverzoenlijke tweeledigheid, spiegel van der Eenheid tweespalt, die altijd wil: zichzelf verliezen, door zichzelf te kennen en zichzelf behouden, door zichzelf te vergetenl

In ,,Faust", het onmaatschappelijk individualisme in hoog-sten graad, streeft de Eenheid naar den hoogsten graad van zelfopheffing: het opheffen van de laatste distinctie, die tus-schen ,,Mensch" en ,,God", Individu en Universum —, en dit is het redelijke einde van den weg, die aanving in den twijfel, door herkenning en opheffing van alle gesteldheden tot zelfherkenning en zelfopheffing voerde — en waarvan de Deïstische Drie-Eenheid: ,,"Waarheid, Goedheid, Schoonheid", de „Re-volutionnaire Drie-Eenheid": ,,Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap" — tot de vele, vele mijlpalen en zijwegen behoorenï

Zoo spiegelt alle litteratuur van den tijd hetzelfde streven: het opheffen van dogmatische distincties, het forceeren van grenzen, het breken van banden — en in dien zin zijn „Faust" en „Figaro" verwant - is „Figaro" in zijn ambitie een zwakke Faust, zoo goed als Karl Moor in zijn opstandig idealisme een zwakke ,,Prometheus" is.

Het pantheïstisch intellectualisme in „Faust" doet hem de

414