Prometheus

valt met de maatschappelijke moraal. "Wie geen belofte deed, is vrij; wie ze deed, is daardoor alleen gebonden. Nu tracht men ook wel in de maatschappij den eisch tot huwelijkstrouw dien idealistischen schijn te geven en echtbreuk in dien zin als beloftebreuk voor te stellen, maar wanneer dit werkelijk zoo werd gevoeld, dan zou men evenmin als Rousseau tegen ,,vrije liefde" bezwaar kunnen hebben, ja, men zou die eerder moeten aanmoedigen met het oog op het bindende en gewichtige van een levenslang contract. Het staat echter met de maatschappelijke huwelijksmoraal juist als met de maatschappelijke zelfmoord-moraal; het nuttige behoeft, zooals we het nu vaak genoeg hebben uiteengezet, een glans van heiligheid om in eere te blijven, en de echtscheiding is, behalve een aanslag op de ,,orde", op dezelfde wijze als de zelfmoord, de openlijke weerlegging van het maatschappelijk optimisme, en dan nog, ook evenals de zelfmoord het blijk, dat het individu eischen gaat stellen, behoeften gaat gevoelen, waarvoor de maatschappij geen bevrediging biedt, die ze dus niet erkent en niet duldt.

Dat de eisch van huwelijkstrouw voor Rousseau echter een zuiver-zedelijke eisch is, wordt duidelijk bewezen door het het individu toegestane recht: zich in vrijheid te geven en te hernemen.

De droomer van een ,,Contrat Social", waarvan immers de geheele mogelijkheid is gebaseerd op vasten trouw aan een eens gedane belofte, een eens gegeven toezegging, kan niet anders dan elk contract als volstrekt bindend gevoelen. Hier herkennen we den man, die zijn wereldbeschouwing bouwde op de overtuiging, dat de mensch van nature ,,goed" is; in de mogelijkheid van Julie's onwrikbaren, vlekkeloozen, onconventioneelen huwelijkstrouw te kunnen gelooven, was een fundamenteele noodzakelijkheid voor den ontwerper yan een ,,Contrat Social".

Er is niettemin een eigenaardige tegenspraak tusschen Rousseau's geloof in 's menschen ingeboren ,,goedheid" en de diepe zelfkennis (menschenkennis), waarvan zijn ,,Confessions" de bewijzen leveren. Wij gelooven dan ook, dat zijn stelling meer een noodzakelijke grondslag tot zijn maatschappelijk plan dan een onwrikbare overtuiging beeldt. De maatschappij met haar dwangmiddelen haatte hij, en niet tevreden met zich

400