Prometheus

Dit was een levende werkelijkheid van die dagen en het maatschappelijk standsonderscheid vormde een grens voor het gevoel, evenzeer natuurlijk en evenzeer onoverkomelijk als het geloof, en als ras en kleurverschil voor de meesten onzer — en lang niet steeds de geringsten — het altijd nog zijn. Maar de klimmende zelfherkenning der Eenheid had al die gesteldheden reeds opgeheven en louter mechanische dwang kon ze niet als werkelijkheden handhaven. De markies, die den plebejischen aanbidder van zijn dochter met zweepen liet rossen, bereikte daarmee niets dan dat hij zich en de zijnen opschreef voor de guillotine.

De tijd was voorbij, maar die leefden, zagen de teekenen niet. Evenmin als nu, als ooit.

Lodewijk XIV boezemde ontzag in met zijn ,,1'Etat c'est moi" — maar Karl Eugenius van Wurtemburg, Schillers tyran, zaaide niets dan haat en afkeer met zijn ,,Ich bin das Vaterland".

Dit terloops.

Even onmaatschappelijk als Rousseau zich toont in zijn opvatting van de liefde, even onmaatschappelijk teekent hij zijn jeugdige heldin.

Wie de „sfeer" zou willen aanvoelen, waarin het Fransche jonge meisje van goeden huize opgroeide onder het „Ancien Régime", zou Delaclos' „Liaisons Dangereuses" kunnen lezen; hij weet dan dat dit jonge meisje was „kuisch" en „onwetend" vóór het huwelijk, „onkuisch" en „alles-wetend" na het huwelijk. Men kent wellicht ook deze spreekwijze: onder Lodewijk XIV was het overspel een tijdverdrijf, onder den Régent was het mode, en onder Lodewijk XVI plicht, en hier toont zich weer op eigenaardige wijze het proces der maatschappelijke verwording, ook in het kwaad, de verwisseling van middel en doel —; wat tijdverblijf was geweest, werd algemeene mondaine verplichting, werd distinctiemiddel, als de wolvenjacht. Dat deze zedelijke ontbinding gepaard ging met een overmatig in acht nemen der vormen, stemt volkomen overeen met het wezen van iedere verwordende maatschappij. Lord Chesterfield klaagt in zijn brieven over die ongelooflijke reserve, waardoor de opmerkzame toeschouwer ook bij de scherpste attentie niet ontdekt „wie bij wie" hoort. En denken we aan de aardige

397