Prometheus

eindelijk aanvaard, en door een geloof in 's menschen aard verzoet en als mogelijkheid voorgesteld, is de andere zijde van diezelfde amoureuze natuur. Het apostolische van hem, dien men ״Mensch en Apostel" heeft genoemd — wat hetzelfde is — komt overal naar voren, maar vooral in zijn ,,Emile".

Als krachtig type van politieke belangstelling, politiek individualisme verschijnt Schiller in zijn politieke drama's. De intellectueele hartstocht, die de Eenheid bovenal begrijpen wil en dus in veelvuldig weten, naar verveelvuldiging van dat begrijpen streeft, waarbij het individualisme zoo duidelijk mogelijk verschijnt als totaliteits-besef, 't welk vanzelf voert tot een drang om buiten alle grenzen en gesteldheden om, het Absolute te begrijpen, het Absolute te zijn, spreekt het sterkst in Goethe en vindt haar volmaakte uitdrukking in Faust.

En ten slotte komt ons dan als voorbeeld van den geest, waarin het onderscheidingsvermogen zich ombeeldt tot satire, met een uitgesproken sympathie voor den intelligente, die dan, naar den tijden aard, van geringe afkomst is en over hooggeplaatste en hooggeboren ezels triomfeert, de figuur van Beaumarchais in de gedachte. Zijn ,,Mariage de Figaro" vertegenwoordigt op eigenaardige wijze het Uilenspiegel-genre in de achttiende-eeuwsche individualistische litteratuur. Maar tegelijkertijd en aan den anderen kant kan men Figaro gerust een blijspel-Prometheus noemen. Want zelfs hier toont het achttiende-eeuwsch individualisme die ethische tendentie, waardoor hef zich van dat der Renaissance onderscheidt en ,,Figaro" is niet uitsluitend, als Uilenspiegel, de triomf van het intellect over de zotheid uitsluitend tot eigen baat, maar ook, zij het in een lichte nuance, de triomf van recht over onrecht, op algemeener-menschelijken grondslag.

Wanneer we nu de vier genoemde persoonlijkheden in hun werken nader beschouwen, aanvangend bij Rousseau, dan vinden we in zijn ,,Nouvelle Héloise" allereerst den gemeen-schappelijken trek, waardoor deze litteratuur als „burgerlijk" gekenmerkt wordt, — en waarmee dan eigenlijk is bedoeld „menschelijk" — het verschijnen van den burgerman op het eerste plan, waardoor de „Nouvelle Héloise" aansluit bij „Werther" en bij de drama's van Lessing en Schiller. In „Héloise" echter is het amoureuze, in „Werther" het demo-

393