De laatste Levano

dronken in een zee van bloed. Mocht een van mijn voor-ouders stammen uit de sekte der Essenen, dan is hij in mij gestorven. Wat weten jullie met je hervatte leven bij de vleespotten van Amsterdam en Londen en New York van ons? Kennen jullie het bevrijdende gevoel ge-wapend te zijn? Toen ik voor het eerst een geweer in mijn handen voelde, vielen eeuwen schichtig kijken van mij af en toen ik geschoten had, was de gettojood in mij neergeknald.”

Weer keken wij elkander aan en weer zagen wij el-kander niet.

Voor mijn ogen waren de welvarende kehilla, de rijke behuizingen, het vette leven bij de vleespotten van West-Europa. Maar ik zag ook de vrijwillige getto’s, met de kleine koopmannetjes en hun misjpoge. Kri-oelend, zwoegend voor een weekgeldje en een extraatje voor de sabbat. Ik hoorde hun wrange humor en de wee-moedige verhaaltjes, zag de gettotypen. Waren die nu neergeknald door de schoten van de bevrijden, de Israë-li’s? Een vaag verlangen om dit te mogen zien welde in mij op. Maar de galoeth-jood in mij was hardnekkig.

״Zijn wij dat geworden, Menachem? Is al het andere voorgoed voorbij ? Querido, Heijermans, Peretz, Zang-will?”

Hij maakte een onverschillig wegwuifend gebaar en schokte even met de schouders.

״Misschien leven er in Londen of New York nog van die gettomannetjes en gaan er verhalen rond over de innigheid van zo’n stinkende wijk met zijn op een hoop gedreven zenuwlijders. Gevangenen om bij tijden voor het gepeupel te worden gegooid. Brood en spelen. Brood en Joden. Ik heb zeventien jaar lang de dood ge-

258