De laatste Levano

huilende kinderen. Maar de rebbe heeft zich goed ge-houden, het ging toch precies volgens de ritus. Er was zelfs een fles wijn, die een optimist uit zijn rugzak op-diepte en een glas om stuk te trappen was er ook. Een andere optimist, die dacht daar in Polen ’s morgens netjes zijn tanden te mogen poetsen.”

Menachem sprong op. Een veranderde Menachem. Een gespannen, gespierde man, met samengeklemde kaken, met gebalde vuisten in zijn broekzakken. Hij drentelde wat gejaagd door de kamer, met zware stappen, zodat het heel licht rinkelde in de porseleinkast.

״...Acht dagen waren zij samen. Bernard Hartog heette hij. Hoe Ben is vermoord, weten we niet, mis-schien is het ook beter dat een kind de martelgang van zijn vader niet kent. Sara en haar dochter zijn er door gerold. Hoe? Daar in Polen heeft ze kans gezien met Ruth te ontsnappen.”

Hij haalde een paar keer heftig zijn schouders op, toen hij op bittere toon zei:

״Misschien zijn er als straf voor haar vlucht een paar sjlemielen gefusilleerd. God keek toen niet op een paar meer of minder.”

Zijn cynisme trof mij diep, wellicht omdat ik de laat-ste decennia ook niet ootmoedig voor het Opperwezen heb gebogen en zonder kritiek zijn handelingen aan-vaardde. Maar van een vreemde verdraagt men veelal niet de fout, die men ook zelf maakt. Zijn onverschil-ligheid voor het individu deed mij antwoorden:

״Het is mogelijk, meneer Van Colmar, dat die sjle-mielen mijn vrouw en kinderen waren.”

Hij staakte met een ruk zijn gedrentel en keek mij aan.

253