De laatste Levano

doen, tot het te laat was. Tot ze weggevoerd waren. Welke joodse vrouw kan er nog zo snoek stoven?”

Ze snikte nu zachtjes en ik keek op mijn handen. Hoe toch kon een tragedie worden samengevat in eenvoudige woorden en begrippen. Gestoofde snoek, vermoorde vrouwen, een traditie verbroken en verloren, een innige vreugdevolle jeugdvriendschap afgehouwen door ge-helmde horden. De paarden van de Apocalyptus waren door de kehilla gerend.

״Tja,” zei ze gelaten en wiste haar ogen af.

Wij zwegen geruime tij d. Alphonse en ik leunden in onze stoelen. Martha breide nerveus verder. V an schaken kwam niets meer. Alphonse was de eerste, die begon te praten.

״Ik geloof, dat het beter is het verleden te vergeten.”

״Waarom? Het is toch het grootste deel van ons leven,” protesteerde ik.

״Dat deel is verbruikt. Bestaat niet meer. Net zo min als de verorberde happen van een boterham. Heden en toekomst hebben alleen waarde voor ons mensen. Wat heeft het nog voor zin te praten over de eerste wereld-oorlog, die achterhaald werd door de tweede? Al de herinneringen aan de eerste zijn overspoeld door de ge-beurtenissen van de tweede. Welke namen herinneren wij ons nog uit de eerste? Een paar, Wilhelm, Clemen-ceau, Lloyd George. Nauwelijks nog de namen van de generaals, de jeugd kent ze niet eens meer. Wie vertelt er nog van de bloedbaden van Passendaele, Le Chemin des Dames, Verdun? En nu verdwijnt de tweede wereld-oorlog ook al aan de horizon. Wij zijn dichter bij de derde dan bij de tweede. Ons denken moet er op gericht zijn, die te verhinderen in plaats van te blijven treuren en ons verdriet te koesteren.”

178