De laatste Levano

Ik zat alleen bij mijn vuur. In mijn zitkamer op vrijdag-avond, waar geen sabbat heerste, waar alleen maar de woorden ‘Goed sabbat’ waren gewisseld. In dit huis, woorden zonder inhoud. En ik dacht aan de sabbat bij grootmoeder Judith...

...ik zag grootvader Gideon de zware eikehouten trap met de gebeeldhouwde leuning afdalen, gekleed in rok-kostuum en een hoge hoed op. Grootmoeder Judith stapte uit de huiskamer in de hall en zij hielp grootvader in zijn zwarte jas, de enige avond in de week dat zij dat deed. Hij kuste haar op het voorhoofd, één vaderlijke kus. De enige avond in de week, dat grootmoeder onderdanig was en grootvader de heer des huizes, het hoofd van het gezin. Daarna opende zij de deur en groot-vader trad naar buiten, keek op naar de hemel of het goed weer zou blijven. Dan stapte hij weg naar de sjoel. De straatdeur bleef achter hem een kiertje geopend, zo-dat hij bij zijn terugkomst niet behoefde te bellen of zijn sleutel te gebruiken. Zo vroom waren mijn grootouders.

En terwijl hij naar de sjoel wandelde, ontstak oma de twee kaarsen in de zilveren kandelabers. Zij zegende het licht en de sabbat, zegde hardop haar gebed met haar melodieuze alt. Dan kwam hij weer, waste zijn handen en wij namen plaats aan tafel. Grootvader schonk de kidushbeker vol met wijn. Hij zegde de zegenspreuk over de wijn. Wij zegden het hem na en dronken. Grootvader nam het brood en doopte stukjes in zout. Zegde de zegenspreuk en reikte het ons. Wij zegden het hem na en aten. Dan genoten wij van het overvloedige maal. Tot slot loofden wij God met een dankgebed en wij zaten de avond bijeen, dronken thee en aten bijzon-

161