De laatste Levano

Rustig en gehoorzaam nam Joab plaats in een gemak-kelijke stoel. Hij was volkomen helder, toen hij zei:

״U bent goed voor ons, meneer Levano. Waarom? Ik zal het u nooit kunnen terugbetalen.”

״Joab, je stelt me in staat een mitswe te doen,” ant-woordde ik.

Er kwamen zenuwtrekkingen op zijn vervallen ge-zicht.

״Ja, ja. Ja, ja, een goed woord ‘mitswe’. Ik heb ook dikwijls een mitswe gedaan, daar! Een hap brood of mijn dagrantsoen weggegeven, een doodzieke afgesponst, shei-mauth gezegd, sheimauth gezegd... sheimauth gezegd, honderden malen sheimauth gezegd...”

Geschrokken kwam Reina naar hem toe en legde haar armen om zijn schouders.

״Toe Joab, denk er niet meer aan. Denk niet meer aan dat zwarte. Denk aan de zon en de bomen en de bloemen, zoals meneer Levano zei. Toe Joab.”

Hij leek volkomen helder, toen hij mij vroeg:

״Begrijpt u het, meneer Levano? Ik zeg bij een ster-vende: Hoort Israël, de Eeuwige Uwe God. Ik zei dat bij innig goede mensen, die lagen te sterven daar in die hellen van Maidanek, van Sobibor, van Auschwitz. Ik herinnerde ze aan de Eeuwige, de Enige, de Almachtige en de Almachtige liet ze kreperen, uitgeteerd, bedekt met zweren, doorziekt van t.b.c., opgezwollen door honger-oedeem. Ik deed almaar mitswes. Ik begrijp het niet, ik begrijp het niet. Sjemang Jisroël...”

Er stonden tranen in zijn ogen, zijn lip trilde.

״Joab, ik zou het prettig vinden als je vanavond mijn gast wilde zijn bij het diner,” zei ik. ״Je blijft te veel op je kamer.”

138