De gouden kroon van Beieren

naast elkaar doet gaan. Of zij moeten plotseling wachten en een omweg zoeken, als onversaagde dorpers of monniken de doden voor de deuren van de woningen hebben weggeraapt om ze, op karren, te begraven of naar de rivier te brengen. Tweemaal zagen zij een van die dapperen die nog waakten voor het leven van de weinige overblijveilden, bij de karrevracht of de draagbaar neerslaan, waarvan de stank in de omgeving giftte; zij tweeën stonden met dichtgeknepen neuzen en monden rond te zien naar een ontkoming. Zij wisten nu al dat in die plaatsen de Joden eerst allen waren omgebracht en dat nu de Christenen wegstierven: oprechten en leugenaars, Joden verbranders en afzijdigen, dieven en hun grijpers. Lieve vrouwen evenals bij de Joden, die nog gister haar vriendelijke handen naar de wangen spreidden om te niezen; moeders die haar kinderen een klein genoegen verboden en bezorgd zaten over hun manieren en hun toekomst. Het moest wel een straf lijken en Fantin had al de legende van de Paasavond herhaald: het lam door de kat gebeten, de kat door de hond, de hond door de horens van de os gedood, de os geslacht door de slager, en de slager. . . ‘Daar kwam de Engel des Doods, en zette het leven van de slachter stil.’

‘die de os had geslacht,

die de hond had gegrepen,

die de kat had gebeten,

die mijn lam had gekrabd,

dat lam dat vader voor mij nam

voor twee zoeziem, voor twee zoeziem,

dat arme lam. . . ’

Want het menselijk leven had in hun wereld geen waarde. Het lag in bloed, het kronkelde in meedogenloze vlammen, het kromp ineen tot een vergiftigde pop die zelf weer doodde, aan de deuren van geliefde woningen en langs de vreemde weg die zonder erbarmen was. De muziekschrijvers klaagden hun