Jankef's oude sleutel

dat als een reddende vallei is, het leven met zachte gelijkluidendheid voelen dringen, als de stem van een zachten even-wichtigen strijd, als de ademhaling van de aarde zelve, in dezen toestand, die stilte heet.

Waarom is het zoo goed hier? Omdat het hier een beetje eenzaam, verlaten, verwaarloosd, en troebel is in die stilte. De verlatenheid, het verwaarloosde, de troebelheid, en de stilte waarin zij zich willen verhelderen; de diepte waarin dit leven zich moeizaam zwoegend tot orde wil bouwen, dat is hijzelf, zijn chaos en zijn kreunend worstelen om kenning en uitzetting van de eigen krachten. Rustplaats voor de gekweldheid, de beleedigdheid, de steeds tot twijfel gebeukte gewisheid van de eigen waarde tusschen de menschen. Het is de wond die het verlies van een onvergetelijk verleden in Jankef’s huis bij hem openhoudt. Dat verleden is de grondslag geworden van zijn als natuurlijk gevoelde eischen aan de wereld, en die hij overal met hoon of wijzen glimlach ziet teruggewezen, ja, tot in dat nu bedorven huis van Jankef toe. In het huis van Jan-kef mag hij, in een hoekje van slaapstee of zolder, de milde kraan van herinnerings-verbeelding open zetten, en zich bedwelmen aan den blauwen stroom van dien droom, waarin de kleine zuivere goudlichten zuilen trillen van de verrukking om de samenliefde, en om het stout en bewust, van den wer-kelijkheids-grond af, omhooggebouwde levensfeest. Niets van de volle kern van al die beloften, tot een liefde op het geluk van allen gericht, heeft buiten hem stand gehouden, dan het verwarde vleugje in Hanna die hij nauwelijks spreekt, dan misschien in broer Mau die een onmogelijke reis van hem af woont, dan mogelijk een onvindbaar stukje in Hartog, die Christen gedoopt is, en dien hij sinds zijn twaalfde niet meer zag. Het gevecht rondom Betje van Gelderen heeft de vertrouwelijkheid met Jankef vergiftigd en verlamd; het vertrouwen moet nog in leven zijn, maar het kan zich bewegen noch groeien, want het kan niet werkzaam worden gemaakt. En zwijgend bijt hij op zijn bitter verlangen naar den Jankef van voorheen, den vollen levenwekker in het huis, den toovenaar van het feest voor allen, en den stillen held van de dapperste rechtvaardigheid en fijnheid. Beiden verbergen zij hun genegenheid jegens elkander, en het moet het uitgezóchte stille oogenblik zijn of zoowaar de schamele en linksche genoege-lijke bui van Betje van Gelderen, die ze nog tusschen hen doet kennen, met een stekende kern van wrange bedremmeldheid, of tot een ingehoudenheid misvormd. En daarbuiten....

78