Levensgang, eerste deel

136

ie 't kamertje 'n beetje beter opmaken, en langzaampjes aan wat meer boeken koopen, als z'm tenminste maar niet alles afnemen, nou z'n vader zoo goed als niets verdiende. Zeelt had 'm gezegd, dat ie niet alleen anarchistische, maar ook socialistische boeken moest lezen; niet altijd oprui-bladen, maar ook andere; dat ie dan beter begrip zou krijgen van de politiek, van de maatschappij en haar wetten. Hij had 'm gemeen scherpe dingen gezegd, over z'n hol gedweep, z'n malle utopieën, die ie allemaal zóómaar uitdacht, en over 't onwerkelijke van z'n doen tegenover de groote, strijdende massa van arbeiders. Hij had 'm verteld, hoe ie al met 'n groepje snijêrs en slijpers, flinke jongens, had gesproken over 't stichten van 'n groote vakvereeniging, en dat er 'n paar uitstekende kerels, lui met wil, kracht en talent, onder de diamantwerkers waren, die heel veel willen doen, als ze maar niet vooruit al beklad en uitgescholden worden als baantjes-jagers en wat al meer. Hij had'm gezegd dat ie raaskalde, om altijd maar te leuteren over vrijheid van iederen mensch, en niet inzag dat alleen verbetering kan komen, als de proletariërs zelf zich aaneensluiten. Wat wille jullie toch: — had ie Hein gezegd — jullie weet 't werachtig zelf niet; jullie leuteren precies als de liberalen, maar 'n beetje brutaler, wilder; jullie, die napraten wat 'n paar groote menschenvrienden hebben gezegd, in hun haat en verbittering tegen de wereld. Maar ga nou's na wat jullie willen: inééns zoo, hup maar! de menschen verbeteren, zoo dat ieder vrij arbeiden en vrij nemen kan wat ie wil; dat'r nooit 'n gezag mag wezen. Maar zie je dan niet, dat de menschen nu allemaal nog nét dieren zijn? dat zoo'n verandering van menschen maar niet éen-twee-drie gaat ? en zie je dan niet dat 't allemaal heel langzaampjes komt ? in de natuur toch ook; zie je dan niet dat groei in de wereld zoo goed bestaat als in ieder individu? Als we nu dam voor dam leggen om over 'n afgrond te komen waar jullie inééns willen wezen, dan zijn wij 't toch die wetten van ontwikkeling begrijpen, en ons onder noodzaak en klem van 'n maatschappelijken loop buigen.

Toen had Zeelt 'm veel gesproken over de maatschappij, en met o zooveel geleerdheid was ie 'm komen aanwaaien; allemaal beschouwingen waarvan ie weinig begreep. Maar meer en meer had 't 'm getroffen, toen Zeelt zei waarom of ze bazelen over krenking van vrijheid, en dat eigenlijk 'n individu nooit absoluut vrij was; dat 't altijd gebonden blijft aan al wat er leeft en groeit. Zeelt had 'm gezegd, dat groote schrijvers hem dat allemaal heel duidelijk uitlegden, en dat ie zelf, na véél nadenken, alles klaar als glas doorzien had; dat iedereen dat kan als ie maar wil. En kom wat meer op vergaderingen — had ie 'm gezegd — hoor de socialistische sprekers ook eens, en je zult zien dat ze nog niet zulke ossen of beunhazen zijn als jullie kopstukken beweren.

De ernst-toon van Zeelt had 'm aan 't nadenken gebracht. Toch moest ie veel, heel veel terugzeggen. Hoe kon men de socialistische