Letterkundig leven, deel 2

GODSONTEERING. 233

Maar dan wijkt het verband met de muziek. — Orchestraal proza, bewust of onbewust gegeven, werkt vóór alles met verhoudings-middelen. — Een romanschrijver zal b. v. een ״Artis"-dag beschrijven in de volksmaand-voor-plezier: September. — De late zomer komt op zijn schoonst in den krioelenden beestentuin. Nu wil hij beelden den tuin, de mensch-woeling, het dier-geleef, de licht- en gloed-atmospheer. Hij wil geven de prachtig bijeen-stuwende volksmassa, maar ook de wondere bloem- en boom-groeiingen. — Toch, als romanschrijver is hij gebonden aan verhoudingen. Hij kan niet zoo maar als een losse schetsen-schrijver van de menschgroep vertellen en dan van de beesten, en dan iets van den goud-zonnigen Artis-tuin, in de weelde en blonde schijningen van het naderende herfst-coloriet. Een romanschrijver, tevens orchestraal voeler, heeft nu tot taak geen oogenblik omgeving en menschen te scheiden, en steeds zóó te dramatiseeren dat een algemeene visie er blijft op tuin, dieren, menschen, d. i. op atmospheer, leven en omgeving, menschengewoel, actie.

Alles onder één gevoelslijn vangen en toch in details orchestreeren, d. w.z.: de beesten, het licht, atmospheer-werkingen, woeling van menschen en dieren, bloemen en kleur-gloeiingen van dag en menschen telkens laten zien als eenheid-van-gebeuren. Men beseft hoeveel de impressionist en enkelvoudige taai-instrumentalist voor heeft. Die neemt een brok volksleven, een ander keer weer een brok atmospheer, nog een ander keer weer dier-leven: maar alles afzonderlijk. De orchestrale voeler nu wentelt alles vóór, maar in eenheids-verband met al het andere.

III.

Daan van der Zee heeft iets van dat orchestrale proza-procédé willen toepassen. Maar hoe jammerlijk mislukt is zijn z.g. woordkunstigheid. Wel is dit een