Essay en critiek, Groote figuren

232 GP.OOTE FIGUREN

georganiseerd in het geheim (Dostojewski onder samenzweerders, in 1848!).

.. .Maar zóó yer af te staan van het worstelende ziele-mysterie der grootste scheppende kunstenaars, zóó hun essentieele deemoed-wezen en tragischen hartstocht te misgrijpen en toch in eigen menschelijkheid, hun creatieve daden te na komen, of ze soms zelfs in kracht-van-menschelijke-overgave te overtreffen, lijkt inderdaad een ideëele gesteldheid waarvoor nog een naam moet worden uitgedacht. Of wilt ge het liever waanzin noemen, verziekelijkt doorgezet Saint-Simonisme of Fourierisme? Of fel verzet tegen reactionaire krachten van het ijzeren ridderschap? Wilt ge het, van een anderen kant uit, in geestelijk-socialen zin, óók weer afstootelijke dweeperij noemen; Russische dweeperij van geheimzinnige ketter-secten ? Of Aziatische barbaarschheid, gelijk die der Verminkten en Gekerfden? Dan zou het uitdagende woord, het zinnelooze woord van Merejkowski toch bewaarheid worden, dat de ziel van het Russische volk eeuwig een raadsel voor de West-Europeeërs zal blijven, (europeanisatie) en dat de diepste zin van dit leven immer voor ons verborgen is!

1Y

Als schrijver is Kropotkine nergens heel oorspronkelijk, als socioloog nergens scheppend, als denker, geleerde, ethnoloog en geograaf nimmer ontzagwekkend, maar ook nooit een beuzelaar.

Zijn taal is klaar, ook zijn vorm, maar zijn proza ademt geen eigen leven uit. Er kreunt geen donkere drang achter. En zijn beelden bezitten geen bezwerende ziele-macht. Hij kent geen zwoelte... geen vrees... geen dronkenschap, geen godsdienstige zending!. .. Zijn