Essay en critiek, Groote figuren

230 GP.OOTE FIGUREN

Czaristische Heer schers-symbool!... Maar toch, deze nihilistische anarchist, — hoe romantisch als sociaal avontuur en hoe ganschelijk-verouderd doet ons héden het woord ״Russisch nihilisme" aan! — bezat geen kunstenaarsziel en geen ontroerde schoonheids-verbeelding. Deze Rus bezat geen ziel die snakte naar het leed, gelijk Dostojewski het als een dor oorspronkelijkste behoeften van het Russische volk voorstelt. Lees op één avond Hérzen over den machtigen Poesjkin, Dmitri Merejkowski en Kropotkine over Dostojewski... en ge beseft wat de aristocraat Kropotkine ontbeert... alle hoogere verbeelding, alle mysfcische aanvoeling van afwijkend zieleleven in tragisch-zinnelijk-ontredderden. Hij ondergaat droom noch weemoed. Hij kent niet het stille weenen der ziel en niet het angstige, hunkerende zwijgen van het berouwende hart. Kropotkine, de cultuurhistoricus, die den daemon der ondermijning in zijn bloed het woelen, huiverde nimmer voor mythologische poëzie en haar zoel-teeder gefluister van vroege tijden. Hij rilde niet van ontroering voor het allegorische levensgeheim van oude volkeren en stammen; voor hun bloedende gevechten en afgrijselijke worstelingen. Hij onderscheidde weemlende aangezichten van vele rassen-soorten en menschentypen in zijn land-zonder-grenzen. Hij aanzag geheimzinnig-misdadige Mongolen-moms, woest-breidellooze roover-Tartaren, melancholieke Zuid-Slavische koppen met de doodelijk-droeve oogen. Hij aanschouwde Circassiërs en Calmukken, Turken en Chi-neezen!... Hij kende de schrikkelijke tronies der Ge-kerfden uit Sjoesha, de dweepgelaten der Raskolniken of Starowenzen; de waanzinnig-bijgeloovige maskers van alderlei Russische sectators, pelgrims en zwervers onder Doukhobortsis, Malakani, Skopzen en Chlysten (geese-laars). Maar het scheppings-mysterie, het duivelsche of